{"id":745,"date":"2025-06-09T18:17:02","date_gmt":"2025-06-09T16:17:02","guid":{"rendered":"http:\/\/www.ostoja.cba.pl\/?post_type=product&p=745"},"modified":"2025-06-21T16:18:47","modified_gmt":"2025-06-21T14:18:47","slug":"wskazania-programowe-obozu-wielkiej-polski-2","status":"publish","type":"product","link":"https:\/\/www.ostoja.pl\/?product=wskazania-programowe-obozu-wielkiej-polski-2","title":{"rendered":"Wskazania programowe Obozu Wielkiej Polski"},"content":{"rendered":"
\n

rok wydania 2012
\nformat A5
\nstr. 209
\nWydawca: Dom Wydawniczy „Ostoja”
\nISBN 978-83-60048-93-1<\/span><\/p>\n

Spis tre\u015bci<\/strong><\/p>\n

Przedmowa – Micha\u0142 Andrzejczak
\nZeszyt I. Zagadnienie rz\u0105du – Roman Dmowski
\nZeszyt II. Polityka i gospodarstwo – Roman Rybarski
\nZeszyt III. Polityka finansowa – Jerzy Zdziechowski
\nZeszyt IV. Praworz\u0105dno\u015b\u0107 – Bohdan Wasiuty\u0144ski
\nZeszyt V. Ko\u015bci\u00f3\u0142, nar\u00f3d i pa\u0144stwo – Roman Dmowski
\nZeszyt VI. Polityka zagraniczna – Zygmunt Berezowski
\nAneks I. Nar\u00f3d a armia – Gen. Stanis\u0142aw Haller
\nAneks II. Deklaracja ideowa Obozu Wielkiej Polski<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Przedmowa<\/span><\/strong><\/p>\n

Odzyskanie przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci w 1918 roku zbieg\u0142o si\u0119 z zaostrzeniem rywalizacji o w\u0142adz\u0119 mi\u0119dzy g\u0142\u00f3wnymi ugrupowaniami oraz stronnictwami, kt\u00f3rych zr\u0119by program\u00f3w politycznych powsta\u0142ych w okresie zabor\u00f3w, a krystalizuj\u0105cych si\u0119 ju\u017c w czasie Wielkiej Wojny by\u0142y tworzone w oparciu o has\u0142o wolnej Ojczyzny. Ka\u017cde z nich bowiem ro\u015bci\u0142o sobie pretensj\u0119 do decydowania o kszta\u0142cie i charakterze odbudowanego pa\u0144stwa. Specyfik\u0119 tej walki w spos\u00f3b syntetyczny przedstawi\u0142 historyk Marian Drozdowski: \u201eO przysz\u0142o\u015b\u0107 pa\u0144stwa polskiego, jako pa\u0144stwa suwerennego i demokratycznego, walczy\u0142y w listopadzie 1918 r. ze sob\u0105 trzy orientacje: narodowo\u2013demokratyczna (reprezentowana przede wszystkim przez my\u015bl polityczn\u0105 Romana Dmowskiego, Stanis\u0142awa i W\u0142adys\u0142awa Grabskich, Wojciecha Korfantego, wspieraj\u0105cego ich \u2014 mimo wielu w\u0105tpliwo\u015bci \u2014 Wincentego Witosa oraz Ignacego Paderewskiego); demokratyczno\u2013niepodleg\u0142o\u015bciowa J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego i jego politycznych przyjaci\u00f3\u0142 z Legion\u00f3w Polskich, POW, cz\u0119\u015b\u0107 PPS i PSL Wyzwolenia; radykalna spo\u0142ecznie orientacja socjalist\u00f3w i lewicowych ludowc\u00f3w\u201d. Upraszczaj\u0105c powy\u017cszy schemat, mimo \u017ce mo\u017ce nie\u015b\u0107 to za sob\u0105 zarzut zbytniej aproksymacji ca\u0142o\u015bci zagadnienia, kwesti\u0119 walki o w\u0142adz\u0119 w odrodzonej Polsce mo\u017cna sprowadzi\u0107 do konfliktu mi\u0119dzy polskim obozem narodowym, skupionym wok\u00f3\u0142 Romana Dmowskiego, oraz szeroko rozumianej klienteli grupuj\u0105cej si\u0119 wok\u00f3\u0142 postaci Marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. Konflikt ten, w du\u017cej mierze personalny, kt\u00f3rego zarzewie pojawi\u0142o si\u0119 jeszcze w okresie zabor\u00f3w, ewoluowa\u0142 w niepodleg\u0142ym kraju. Jego znamiona mo\u017cna by\u0142o obserwowa\u0107 zar\u00f3wno w okresie kampanii wyborczych, jak i w kluczowych momentach dziej\u00f3w II Rzeczpospolitej (II RP), kiedy wa\u017cy\u0142y si\u0119 losy jej istnienia.
\nR\u00f3\u017cnice dziel\u0105ce oba obozy powodowa\u0142y eskalacj\u0119 konfliktu, kt\u00f3rego punktem kulminacyjnym okaza\u0142 si\u0119 zamach stanu Marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego z 12 maja 1926 roku. Rok 1926 sta\u0142 si\u0119 cezur\u0105, kt\u00f3ra wprowadza rozdzia\u0142 II Rzeczpospolitej na dwa okresy, tj. w latach 1919\u20131926 demokracji parlamentarnej oraz w okresie 1926\u20131939 rz\u0105d\u00f3w autorytarnych, tudzie\u017c dyktatury J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego.
\nPrzewr\u00f3t majowy zaskoczy\u0142 kierownictwo Narodowej Demokracji, mimo \u017ce symptomy zdradzaj\u0105ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 zaistnienia tego typu rozwi\u0105za\u0144 w realiach II RP dostrzega\u0142 przyw\u00f3dca narodowc\u00f3w, Roman Dmowski. Przeobra\u017cenie rodzimej sceny politycznej, kt\u00f3re dokona\u0142o si\u0119 po zamachu Pi\u0142sudskiego, wymusi\u0142o na prominentnych dzia\u0142aczach endecji zmiany w obr\u0119bie struktur partyjnych, ale i form organizacji zaplecza politycznego. Wydarzenia majowe w du\u017cej mierze utwierdzi\u0142y Dmowskiego w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce dotychczasowe metody uprawiania polityki okaza\u0142y si\u0119 nieskuteczne w warunkach m\u0142odej polskiej demokracji, czego dowodem okaza\u0142a si\u0119 efektywno\u015b\u0107 przeprowadzonego zamachu. Niepok\u00f3j Dmowskiego pot\u0119gowa\u0142 za\u015b fakt, \u017ce refleksja nad istot\u0105 zamachu majowego doprowadzi\u0142a go do wniosku, i\u017c \u201ewiemy, co si\u0119 obali\u0142o, co si\u0119 po\u0142ama\u0142o, ale na opr\u00f3\u017cnionym miejscu nic jeszcze pewnego nie stoi\u201d. Tym samym sugerowa\u0142, \u017ce nasta\u0142 odpowiedni czas na przeobra\u017cenie natury politycznej rodzimego spo\u0142ecze\u0144stwa. Deliberacje Dmowskiego oscylowa\u0142y g\u0142\u00f3wnie w okolicach kwestii stworzenia elity rz\u0105dz\u0105cej, kt\u00f3rej zast\u0119py organizowa\u0142yby si\u0119 z os\u00f3b nie tylko zdefiniowanych \u015bwiatopogl\u0105dowo, ale przede wszystkim zorientowanych na aktywne dzia\u0142anie polityczne. W my\u015bl powy\u017cszego r\u00f3wnie\u017c rekrutacja tak wyspecjalizowanej grupy by\u0142aby obostrzona konkretnymi wymaganiami: \u201eTen dob\u00f3r ludzi nie b\u0119dzie \u0142atwy. Z dotychczas stoj\u0105cych na froncie niewielu zostanie; nowych, odpowiadaj\u0105cych potrzebie chwili, zbyt wielu si\u0119 nie znajdzie; w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci trzeba ludzi dopiero wyrabia\u0107\u201d. Dmowski nie okre\u015bla\u0142 konkretnego momentu finalizacji swojego przedsi\u0119wzi\u0119cia, zwracaj\u0105c g\u0142\u00f3wnie uwag\u0119 na d\u0142ugofalowo\u015b\u0107 procesu tworzenia elity rz\u0105dz\u0105cej.
\nWzorzec organizacyjny nowej elity Dmowski zaczerpn\u0105\u0142 z Italii, gdzie od 1922 roku, po zwyci\u0119skim marszu na Rzym, w\u0142adz\u0119 przej\u0105\u0142 Benito Mussolini. W du\u017cej mierze wp\u0142yw na ten wyb\u00f3r mia\u0142a wizyta przyw\u00f3dcy endecji na P\u00f3\u0142wyspie Apeni\u0144skim. Jak stwierdza\u0142 jego przyjaciel, W\u0142adys\u0142aw Jab\u0142onowski: \u201eNie zna\u0142 [Roman Dmowski \u2014 przyp. M.A.] jeszcze Italii faszystowskiej, chcia\u0142 si\u0119 jej przyjrze\u0107 i zobaczy\u0107 dawnych znajomych [m.in. Enrico Corradiniego \u2014 przyp. M.A.] […]\u201d. Eskapada do W\u0142och, jak sugeruje Marek Borucki, biograf Mussoliniego, sprawi\u0142a, i\u017c Dmowski \u201epostanowi\u0142 stworzy\u0107 w kraju parti\u0119 maj\u0105c\u0105 pewne cechy faszystowskie\u201d. Swoista fascynacja rozwi\u0105zaniami w\u0142oskimi zbieg\u0142a si\u0119 w czasie z przej\u0119ciem w\u0142adzy w kraju przez J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego oraz sanator\u00f3w. By\u0142 to, jak s\u0105dzi\u0142 Dmowski, odpowiedni moment, by przeciwdzia\u0142a\u0107 konsekwencjom wydarze\u0144 majowych.
\nW powszechnym odczuciu o planach Dmowskiego wiele m\u00f3wi\u0142a jego publicystyka, w kt\u00f3rej upatrywano znak powrotu Dmowskiego do polityki, za\u015b co niekt\u00f3re grupy spo\u0142eczno\u2013polityczne g\u0142osi\u0142y, \u017ce ten zbli\u017ca si\u0119 wr\u0119cz do \u017cywio\u0142\u00f3w konserwatywnych w swoich pogl\u0105dach. Uwa\u017cano nawet, \u017ce Dmowski stanie na czele roz\u0142amu w endecji pod nazw\u0105 \u201eWielkiej Polski\u201d, jak donosi\u0142a Agencja Wschodnia. Inaczej za\u015b twierdzili jego zwolennicy, czego wyraz da\u0142a redakcja \u201eKuriera Pozna\u0144skiego\u201d:
\n<\/span>
\nCzasy s\u0105 zbyt ci\u0119\u017ckie, by ktokolwiek z nas mia\u0142 ochot\u0119 do zabawiania si\u0119 w \u00bbsecesje\u00ab, wszyscy natomiast do\u0142o\u017cymy stara\u0144, by kadry zdecydowanych \u017cywio\u0142\u00f3w narodowych zosta\u0142y wzmocnione. […]. Nie wszystkie wysi\u0142ki narodowe, szczeg\u00f3lnie te, kt\u00f3re le\u017c\u0105 poza sfer\u0105 polityki parlamentarnej, wyborczej itp., dadz\u0105 si\u0119 pomie\u015bci\u0107 w ramach organizacji partyjno\u2013politycznych, wi\u0119c dla tego rodzaju funkcji musz\u0105 istnie\u0107 ramy szersze. Tego typu formy dzia\u0142alno\u015bci istniej\u0105 ju\u017c na szczeblu regionalnym, za\u015b teraz wynikn\u0119\u0142a potrzeba stworzenia o szerszym dzia\u0142aniu, og\u00f3lnopolskiego kierownictwa.<\/em><\/span><\/p>\n

Enigmatyczno\u015b\u0107 towarzysz\u0105ca poczynaniom Dmowskiego znikn\u0119\u0142a w momencie powo\u0142ania nowoczesnej na gruncie polskim formacji, Obozu Wielkiej Polski (OWP). Uroczysto\u015b\u0107, podczas kt\u00f3rej proklamowano powstanie OWP mia\u0142a miejsce 4 grudnia 1926 roku w hotelu \u201eBazar\u201d, w Poznaniu, po nabo\u017ce\u0144stwie odprawionym przez wicemarsza\u0142ka senatu ks. Antoniego Stychla w ko\u015bciele farnym.
\nDmowski, podsumowuj\u0105c proces tworzenia Obozu stwierdza\u0142, \u017ce by\u0142a to odpowied\u017a na anachronizm form organizacji politycznej w og\u00f3le w niepodleg\u0142ej Polsce, kt\u00f3ra przybra\u0142a charakter wyra\u017anie tymczasowy, i \u017ce by\u0142 to \u201eprze\u017cytek stosunk\u00f3w przedwojennych\u201d. Mo\u017cna zatem przypuszcza\u0107, \u017ce Dmowski znacznie wcze\u015bniej my\u015bla\u0142 ju\u017c o przystosowaniu struktur partyjnych endecji do nowych czas\u00f3w i nowych zagadnie\u0144, kt\u00f3re te ze sob\u0105 nios\u0142y. Tym bardziej, \u017ce w 1923 roku na bankiecie w hotelu \u201eBazar\u201d, z okazji wr\u0119czenia mu doktoratu honorowego Uniwersytetu Pozna\u0144skiego stwierdzi\u0142: \u201eCzuj\u0119, \u017ce b\u0119d\u0119 potrzebny i \u017ce si\u0119 przydam, \u017ce zrobi\u0119 jeszcze co\u015b takiego z czego zupe\u0142nie b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 by\u0107 zadowolony\u201d. Z pewno\u015bci\u0105 wp\u0142yw na tego typu wypowiedzi Dmowskiego mia\u0142a nieefektywno\u015b\u0107 poczyna\u0144 parlamentarnego tworu endecji, Zwi\u0105zku Sejmowego Ludowo\u2013Narodowego (ZLN), co podkre\u015bla szczeg\u00f3lnie historyk Andrzej Ajnenkiel:
\n<\/span>
\n[…] podejmowane przez endecj\u0119 przed przewrotem majowym pr\u00f3by konsolidacji spo\u0142ecze\u0144stwa ko\u0144czy\u0142y si\u0119 fiaskiem. D\u0105\u017cenie do stworzenia ze Zwi\u0105zku Ludowo\u2013Narodowego organizacji obejmuj\u0105cej r\u00f3\u017cne kr\u0119gi spo\u0142eczne i zarazem r\u00f3\u017cne nurty polityczne pod auspicjami endecji nie przynios\u0142y skutku.<\/span><\/em><\/p>\n

Przytoczone powy\u017cej sugestie oraz rozwa\u017cania w spos\u00f3b jaskrawy wskazuj\u0105, \u017ce powstanie OWP stanowi\u0142o konsekwencj\u0119 oddzia\u0142ywania trzech czynnik\u00f3w, mianowicie s\u0142abo\u015b\u0107 organizacyjna ZLN, influencja wydarze\u0144 na P\u0142w. Apeni\u0144skim na pogl\u0105dy Romana Dmowskiego oraz przede wszystkim udany zamach stanu Marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, co niejako potwierdzaj\u0105 s\u0142owa przyw\u00f3dcy endecji, w kt\u00f3rych uzasadnia\u0142 sens stworzenia Obozu: \u201e[…] zw\u0142aszcza w naszej cz\u0119\u015bci \u015bwiata, tylko to pa\u0144stwo jest silne i ma trwa\u0142e podstawy bytu, za kt\u00f3rym stoi nar\u00f3d silny, czynny, umiej\u0105cy rozumnie kierowa\u0107 swymi sprawami\u201d, ponadto za\u015b zasugerowa\u0142, \u017ce \u201eto nie ja stworzy\u0142em Ob\u00f3z Wielkiej Polski. Istnia\u0142 on ju\u017c od dawna, potrzeba by\u0142o tylko bod\u017aca do organizacji i ob\u00f3z stan\u0105\u0142 od razu do pracy\u201d.
\nO intencjach towarzysz\u0105cych Dmowskiemu w czasie przygotowa\u0144 nad reorganizacj\u0105 rodzimego obozu narodowego wiele m\u00f3wi sama nazwa formacji \u2014 Ob\u00f3z Wielkiej Polski. Tadeusz Bielecki, osobisty sekretarz przyw\u00f3dcy endecji, wspomina\u0142, \u017ce pomys\u0142 nazwy zrodzi\u0142 si\u0119 podczas wsp\u00f3lnego spaceru po chludowskim parku:<\/span><\/p>\n

Szli\u015bmy szybkim krokiem po parku chludowskim. By\u0142o to jesieni\u0105 1926 roku. Prezes raczej milcza\u0142. Nagle zatrzymuje si\u0119 i powiada: \u00bbMam\u00ab. Patrz\u0119, co ma, a on na to: \u2014 \u00bbMam nazw\u0119 nowej organizacji: Ob\u00f3z Wielkiej Polski. Jak si\u0119 panu podoba?\u00ab Podoba\u0142a mi si\u0119, tym bardziej, \u017ce innej nie umia\u0142em wymy\u015bli\u0107. W nazwie tej Prezes nawi\u0105zywa\u0142 do surowych czas\u00f3w piastowskich i wskazywa\u0142 na trudy obozowe, a nie u\u017cywanie \u017cycia, jakie nas czekaj\u0105.<\/em><\/span><\/p>\n

Zastosowane przed Dmowskiego okre\u015blenie \u201eWielka Polska\u201d nawi\u0105zywa\u0142o do koncepcji g\u0142oszonych przez Benito Mussoliniego, kt\u00f3ry propagowa\u0142 has\u0142o \u201eWielkiej Italii\u201d. Stosowana przez Duce frazeologia mia\u0142a na celu zaszczepi\u0107 W\u0142ochom poczucie dumy narodowej, szacunku do tego, co ojczyste oraz przede wszystkim do tradycji i przodk\u00f3w. W podobny spos\u00f3b Dmowski rozumia\u0142 przeniesione na grunt rodzimy poj\u0119cie \u201eWielka Polska\u201d. R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy przytoczonymi stanowiskami by\u0142a jednak nie do zniwelowania, bowiem Mussolini traktowa\u0142 nar\u00f3d jako czynnik wp\u0142ywaj\u0105cy na pot\u0119g\u0119 pa\u0144stwa, kt\u00f3re otoczono quasi\u2013religijnym kultem, tzw. statolatri\u0105, za\u015b Dmowski by\u0142 propagatorem idei narodowej, dla kt\u00f3rej nar\u00f3d by\u0142 centralnym punktem ideologii.
\nNa\u015bladownictwo faszyzmu dostrzec mo\u017cna wyra\u017anie w strukturze OWP. Liderem Obozu zosta\u0142 Roman Dmowski, jako Wielki Obo\u017any, przy kt\u00f3rym stacjonowa\u0142a Wielka Rada, odpowiedniczka w\u0142oskiej \u201eGran Consiglio Fascista\u201d. Funkcje kierownicze sprawowa\u0142 Wydzia\u0142 Wykonawczy z Aleksandrem D\u0119bskim na czele. Faszystowskie wzorce organizacyjne wydawa\u0142y si\u0119 zapewne Dmowskiemu odpowiednie do wymog\u00f3w \u00f3wczesnej rzeczywisto\u015bci, tym bardziej \u017ce, jak g\u0142osi\u0142, \u201enasze \u017cycie nie obraca si\u0119 po normalnych torach. […] Os\u0142abi\u0142a si\u0119 wi\u0119\u017a moralna narodu. Poderwane jest poczucie praworz\u0105dno\u015bci\u201d. Obowi\u0105zek rozprawy z chaosem politycznym w II RP spoczywa\u0142 tym samym na barkach endecji, kt\u00f3ra mia\u0142a da\u0107 sygna\u0142 polskiej prawicy do dzia\u0142ania na rzecz poprawy jako\u015bci polskiego \u017cycia politycznego. Nale\u017cy jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce koncepcja Dmowskiego obejmowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c spo\u0142ecze\u0144stwo polskie, na kt\u00f3rego zaanga\u017cowanie i wsparcie szczeg\u00f3lnie liczy\u0142. Wprowadzenie za\u015b do polityki os\u00f3b dot\u0105d od niej stroni\u0105cej wymaga\u0142o jednak wnikliwego rozpoznania predyspozycji tych\u017ce do s\u0142u\u017cby narodowi polskiemu: \u201eO polityce si\u0119 m\u00f3wi, \u017ce ludzi znieprawia. Tak, bardzo cz\u0119sto. Ten kto wchodzi do niej z ubogimi zasobami moralnymi, kto zagadnie\u0144 moralnych nie umie rozwa\u017ca\u0107 lub jest zbyt leniwy, by si\u0119 nad nimi zastanawia\u0107, traci nawet to niewiele, z kt\u00f3rym przyszed\u0142\u201d. Dlatego te\u017c pod szyldem OWP mog\u0142y wyst\u0119powa\u0107 jedynie osoby prawe i lojalne wobec nowej organizacji, jako tej, kt\u00f3ra reprezentowa\u0142a interesy narodowe. Z nieukrywanym oburzeniem stwierdza\u0142 Dmowski: \u201eNa k\u0142amc\u00f3w, kr\u0119taczy, intrygant\u00f3w, oszczerc\u00f3w, na ob\u0142udnik\u00f3w, za\u0142atwiaj\u0105cych swe prywatne sprawy pod pozorem s\u0142u\u017cby publicznej, na tch\u00f3rz\u00f3w strzelaj\u0105cych z za p\u0142otu, na skrytob\u00f3jc\u00f3w fizycznych, czy moralnych, w naszym obozie miejsca nie ma\u201d.
\nPomajowa anarchia, jak sugerowa\u0142 Dmowski uniemo\u017cliwia\u0142a uporz\u0105dkowanie spraw pa\u0144stwowych tym, kt\u00f3rym dobro II RP szczeg\u00f3lnie le\u017ca\u0142o na sercu. Przyw\u00f3dca endecji domaga\u0142 si\u0119 zmian, czego wyraz dawa\u0142 w swojej publicystyce, kre\u015bl\u0105c w niej g\u0142\u00f3wne cele OWP: \u201ePo maju kierownictwo losami Polski znalaz\u0142o si\u0119 w r\u0119kach grupy, kt\u00f3rej si\u0142a i wp\u0142yw opiera si\u0119 w\u0142a\u015bciwie na jednym cz\u0142owieku [J\u00f3zefie Pi\u0142sudskim \u2014 przyp. M.A.]. Jest to podstawa bardzo krucha i niepewna: mamy liczne przyk\u0142ady tego w historii, \u017ce gdy innych podstaw nie ma, to w chwili, gdy zabraknie tego cz\u0142owieka, nast\u0119puje dezorganizacja i chaos\u201d. Priorytetem zatem stawa\u0142a si\u0119 tzw. organizacja narodu, tym bardziej, \u017ce \u201es\u0105 w Polsce tacy, kt\u00f3rzy w og\u00f3le nie uwa\u017caj\u0105 si\u0119 za Polak\u00f3w, s\u0105 i tacy, kt\u00f3rzy d\u0105\u017c\u0105 do rozbicia Polski. W\u015br\u00f3d samych Polak\u00f3w s\u0105 tacy, kt\u00f3rzy Polski nie uwa\u017caj\u0105 za pa\u0144stwo narodowe \u2014 polskie […]\u201d. Forsowa\u0142 tym samym koncepcj\u0119 narodow\u0105, nie za\u015b narodowo\u015bciow\u0105. W my\u015bl powy\u017cszej jedynym czynnikiem decyzyjnym w II RP winien by\u0107 nar\u00f3d polski.
\nW dniu proklamacji OWP, Roman Dmowski zasygnalizowa\u0142, \u017ce jednym z g\u0142\u00f3wnych cel\u00f3w stawianych przed kierownictwem Obozu b\u0119dzie skupienie wok\u00f3\u0142 niego os\u00f3b o podobnych pogl\u0105dach, a wywodz\u0105cych si\u0119 z szeroko rozumianej prawicy. Wprawdzie sama idea by\u0142a zasadna, to jednak jej realizacja wr\u0119cz niemo\u017cliwa, zwa\u017cywszy na fakt wyst\u0119powania w II RP mozaiki politycznej oraz wyra\u017anej frakcyjno\u015bci w stronnictwach wydawa\u0142oby si\u0119 o ustalonej hierarchii i skrystalizowanym programie politycznym. Na jego zapatrywania w kwestii potencjalnej konsolidacji stronnictw polskiej prawicy mia\u0142 fakt, \u017ce nale\u017ca\u0142o przeciwdzia\u0142a\u0107 procesowi rozbicia, kt\u00f3ry widoczne \u017cniwo zbiera\u0142 w obr\u0119bie rodzimej lewicy: \u201eTeraz wi\u0119c z drugiego ko\u0144ca [tj. z prawicy \u2014 przyp. M.A.] pracujemy nad rozproszkowaniem narodu, nad zmienieniem go w kup\u0119 piasku, kt\u00f3r\u0105 byle \u0142opat\u0105 mo\u017cna przegarnia\u0107 tak, jak si\u0119 chce\u201d.
\nPlan Dmowskiego nie dotyczy\u0142 jednak tworzenia kolejnego stronnictwa politycznego, st\u0105d te\u017c twierdzi\u0142, \u017ce \u201e[Ob\u00f3z Wielkiej Polski \u2014 przyp. M.A.] nie jest stronnictwem w zwyczajnym rozumieniu tego wyrazu. Nie jest blokiem szeregu stronnictw, powsta\u0142ym na drodze porozumienia si\u0119 ich zarz\u0105d\u00f3w\u201d. Rola partii sprowadza\u0142a si\u0119, w opinii Dmowskiego, do dzia\u0142a\u0144 na forum parlamentu, gdzie nale\u017ca\u0142o zapewni\u0107 im warunki do prawid\u0142owego funkcjonowania. Nieco inne wymagania stawia\u0142 Obozowi Wielkiej Polski oraz jego adherentom: \u201eMy b\u0119dziemy przygotowywa\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107, b\u0119dziemy \u0142\u0105czy\u0107 r\u00f3\u017cnych ludzi z r\u00f3\u017cnych stronnictw i spoza stronnictw, we\u017amiemy m\u0142odych do pracy i b\u0119dziemy organizowa\u0107 tych ludzi pod wezwaniem og\u00f3lnych zasad, potrzebnych do utrzymania Polski\u201d. Nale\u017cy jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce osoby tworz\u0105ce OWP i decyduj\u0105ce o jego obliczu ideowym w zasadzie rekrutowa\u0142y si\u0119 g\u0142ownie z Narodowej Demokracji, przy czym gro z nich nale\u017ca\u0142o do ZLN. Z dum\u0105 za\u015b Dmowski sygnalizowa\u0142, i\u017c w szeregach Obozu znalaz\u0142y si\u0119 postacie zwi\u0105zane z wojskiem: \u201eZa szczeg\u00f3lnie cennych uwa\u017cam tych, kt\u00f3rzy przeszli przez wojsko i kt\u00f3rzy wdro\u017ceni s\u0105 do organizacji hierarchicznej, a nie rozsmakowali si\u0119 w dyskusjach\u201d. Wprowadzenie do Obozu os\u00f3b zwi\u0105zanych z wojskiem mo\u017ce przywodzi\u0107 na my\u015bl rozwi\u0105zania zastosowane w organizacjach typu faszystowskiego, zmilitaryzowanych, kt\u00f3rych si\u0142a opiera\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na hierarchii i dyscyplinie jej cz\u0142onk\u00f3w. Tymczasem dyscyplina, w rozumieniu okre\u015blonego stosunku do ustalonego porz\u0105dku oraz pos\u0142usze\u0144stwa wobec wytycznych danej organizacji, nie by\u0142a obca \u015brodowisku endeckiemu na d\u0142ugo przed powstaniem Obozu. Erazm Piltz, publicysta i dzia\u0142acz polityczny, jeden z lider\u00f3w Stronnictwa Polityki Realnej, konserwatywno\u2013liberalnej partii powsta\u0142ej w 1905 roku w Warszawie, stwierdzi\u0142, w notce skierowanej do kierownik\u00f3w swojego ugrupowania, datowanej na dzie\u0144 8 wrze\u015bnia 1917 roku, i\u017c<\/span><\/p>\n

trzeba wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119, \u017ce to s\u0105 ludzie [tj. narodowi demokraci \u2014 przyp. M.A.] przywykli do solidarnego dzia\u0142ania i do dyscypliny, \u017ce \u0142\u0105cz\u0105 ich nie tylko wsp\u00f3lna d\u0142ugoletnia praca, ale i wsp\u00f3lno\u015b\u0107, \u017ce si\u0119 tak wyra\u017c\u0119, umys\u0142owo\u015bci politycznej, metod dzia\u0142ania i nawyknie\u0144, kt\u00f3re si\u0119 staj\u0105 drug\u0105 natur\u0105<\/strong> [podkr. \u2014 M.A.].<\/em><\/span><\/p>\n

Tradycje organizacyjne, o kt\u00f3rych wspomina\u0142 E. Piltz zakorzeni\u0142y si\u0119 tak\u017ce w strukturach Obozu, czego potwierdzeniem s\u0105 s\u0142owa W\u0142adys\u0142awa Folkierskiego, zwi\u0105zanego z endecj\u0105 historyka literatury francuskiej: \u201eOd g\u00f3ry do do\u0142u, ka\u017cdy na swym stanowisku, ka\u017cdy czuje w\u0142adz\u0119 nad sob\u0105, ka\u017cdy widzi podw\u0142adnych pod sob\u0105, ka\u017cdy czuje r\u00f3wnocze\u015bnie ogrom odpowiedzialno\u015bci, ka\u017cdy bystrym spojrzeniem wci\u0105\u017c ogarnia swe pola dzia\u0142ania, by je najlepiej zagospodarowa\u0107 i dzi\u0119ki tej odpowiedzialno\u015bci ka\u017cdy czuje si\u0119 wolnym obywatelem wolnej Ojczyzny\u201d. Karno\u015b\u0107 oraz ograniczanie do minimum zb\u0119dnych dysput i nierzeczowych polemik mia\u0142y sta\u0107 si\u0119 atrybutami OWP, przy czym dzia\u0142aniom Obozu winna towarzyszy\u0107 r\u00f3wnie\u017c aktywno\u015b\u0107 narodu polskiego, bowiem, jak twierdzi\u0142, \u201ebierno\u015b\u0107 narodu nie troszcz\u0105cego si\u0119 nale\u017cycie o losy swego pa\u0144stwa, musi je wyda\u0107 na \u0142up przypadku\u201d. OWP, jako forma organizacji narodu, mia\u0142 \u201ezmusi\u0107 wszelkie interesy do uzale\u017cnienia si\u0119 od dobra ca\u0142o\u015bci\u201d.
\nSzczeg\u00f3lnie wa\u017cnym, z punktu widzenia Romana Dmowskiego, by\u0142o zainteresowanie Obozem m\u0142odego pokolenia: \u201eMy mamy idee, mamy my\u015bl i wiar\u0119, mamy \u2014 twierdzi\u0142 Roman Dmowski \u2014 m\u0142ody zapa\u0142 do sprawy, kt\u00f3rej s\u0142u\u017cymy, dlatego do nas si\u0119 garn\u0105 m\u0142ode pokolenia, wszystko co m\u0142ode, co moralnie \u015bwie\u017ce, ku nam si\u0119 zwraca. Trupy m\u0142odzie\u017cy nie prowadz\u0105. I nas czeka pewne zwyci\u0119stwo\u201d. Tak \u017cywio\u0142owa reakcja m\u0142odzie\u017cy na powstanie OWP wynika\u0142a z faktu, \u017ce jego tw\u00f3rca, co cz\u0119sto podkre\u015bla\u0142, wyznacza\u0142 Obozowi rol\u0119 czynnika spajaj\u0105cego Polak\u00f3w, gdzie panowa\u0107 mia\u0142y braterskie relacje: \u201e[…] braterstwo narodu, zwi\u0105zek ludzi, przedstawiaj\u0105cych najg\u0142\u0119bsz\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodow\u0105, najsilniejsze przywi\u0105zanie do Ojczyzny, wsp\u00f3ln\u0105 wszystkim gotowo\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cenia si\u0119 dla niej, […] braterstwo w jednej wierze, wierze naszej i ojc\u00f3w naszych\u201d.
\nRetoryka stosowana przez Dmowskiego oraz zaanga\u017cowanie w dzia\u0142alno\u015b\u0107 Obozu os\u00f3b z r\u00f3\u017cnych warstw spo\u0142ecznych niepokoi\u0142y przede wszystkim czynniki decyzyjne w pa\u0144stwie. Sanatorzy, kt\u00f3rzy po 1926 roku skupili w swych r\u0119kach pe\u0142ni\u0119 w\u0142adzy w kraju upatrywali w inicjatywie przyw\u00f3dcy endecji element realnego zagro\u017cenia dla trwa\u0142o\u015bci ich w\u0142adzy. Liczne akcje przeciw Obozowi organizowane przez sanacj\u0119 destabilizowa\u0142y jego dzia\u0142ania. Ostateczn\u0105 form\u0105 rozprawy z OWP by\u0142o zarz\u0105dzenie z 28 marca 1933 roku, podpisane przez ministra spraw wewn\u0119trznych p\u0142k. Bronis\u0142awa Pierackiego o rozwi\u0105zaniu Obozu Wielkiej Polski w ca\u0142ym kraju. Wydano tak\u017ce odpowiedni komunikat, kt\u00f3ry uzasadnia\u0142 decyzj\u0119 w\u0142adz:<\/span><\/p>\n

Minister spraw wewn\u0119trznych wyda\u0142 w\u0142adzom administracji og\u00f3lnej polecenie rozwi\u0105zania z dniem 28 bm. wszystkich jednostek organizacyjnych Obozu Wielkiej Polski, istniej\u0105cych jeszcze na terenach poszczeg\u00f3lnych wojew\u00f3dztw. Zarz\u0105dzenie to umotywowane jest tym, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 organizacji i cz\u0142onk\u00f3w Obozu Wielkiej Polski ju\u017c prawie od samego zarania jego istnienia stan\u0119\u0142a w wyra\u017anej kolizji z kodeksem karnym i nakazami w\u0142adz pa\u0144stwowych. Ob\u00f3z Wielkiej Polski \u2014 wywo\u0142uj\u0105c stale ekscesy, zaburzenia i gwa\u0142t \u2014 sta\u0142 si\u0119 czynnikiem, wprowadzaj\u0105cym w pa\u0144stwie zam\u0119t, szerz\u0105cym niepok\u00f3j, naruszaj\u0105cym porz\u0105dek i bezpiecze\u0144stwo publiczne, podsycaj\u0105cym nienawi\u015bci partyjne i rasowe. W\u0142adze pa\u0144stwowe wykaza\u0142y daleko posuni\u0119t\u0105 tolerancj\u0119 w stosunku do organizacji, likwiduj\u0105c jej dzia\u0142alno\u015b\u0107 sporadycznie tylko na terenie poszczeg\u00f3lnych wojew\u00f3dztw, lub poddaj\u0105c represjom wy\u0142\u0105cznie pojedynczych cz\u0142onk\u00f3w O.W.P., wzgl\u0119dnie stosuj\u0105c indywidualne \u015brodki prewencyjne. Ostatnie jednak ekscesy na terenach wojew\u00f3dztw: lwowskiego, krakowskiego i bia\u0142ostockiego, prowadz\u0105ce do wywo\u0142ania og\u00f3lnych zaburze\u0144, udowodni\u0142y, \u017ce dalsze tolerowanie Obozu Wielkiej Polski by\u0142oby sprzeczne z interesem pa\u0144stwa. Dlatego te\u017c minister spraw wewn\u0119trznych zdecydowa\u0142 rozwi\u0105za\u0107 O.W.P. i na terenie tych wojew\u00f3dztw, gdzie dotychczas nie zosta\u0142 przez w\u0142adze zlikwidowany.<\/span><\/em><\/p>\n

Zarz\u0105dzenie delegalizuj\u0105ce Ob\u00f3z w naturalny spos\u00f3b spotka\u0142o si\u0119 z dezaprobat\u0105 jego zwolennik\u00f3w. Wyraz swojego sprzeciwu wobec decyzji rz\u0105du endecy dawali g\u0142\u00f3wnie na szpaltach prasy narodowo\u2013demokratycznej. Na \u0142amach toru\u0144skiego \u201eS\u0142owa Pomorskiego\u201d pisano:<\/span><\/p>\n

Ob\u00f3z Wielkiej Polski daleki jest od walk partyjnych. Cel jego jest daleko g\u0142\u0119bszy ni\u017c przemijaj\u0105ce rozrachunki partyjne. Jego celem jest: Polska narodowa, rz\u0105dzona przez rz\u0105d narodowy. G\u0142\u0119bokie has\u0142a O.W.P. trafi\u0142y do umys\u0142\u00f3w i serc m\u0142odego pokolenia, kt\u00f3re wierzy, \u017ce uwolni si\u0119 od przemocy przej\u0119tych duchem czas\u00f3w niewoli, kt\u00f3rzy usi\u0142uj\u0105 \u017cycie narodu regulowa\u0107 mechanicznym nakazem. […]. Ta si\u0142a mechaniczna swym nakazem \u015bwiadomo\u015bci narodu nie przy\u0107mi, ona nie zlikwiduje pr\u0105du, kt\u00f3rego form\u0105 organizacyjn\u0105 by\u0142 O.W.P. Wywo\u0142a ona raczej skutek odwrotny, wzbudzi tych, kt\u00f3rzy jeszcze nie dostrzegli niebezpiecze\u0144stwa i nie zrozumieli konieczno\u015bci oparcia przysz\u0142o\u015bci pa\u0144stwa o nar\u00f3d polski. Ostateczne zwyci\u0119stwo przypadnie tym, kt\u00f3rzy wierz\u0105 w si\u0142y w\u0142asnego narodu. Ust\u0105pi\u0105 im miejsca ci, kt\u00f3rzy w te si\u0142y nie wierz\u0105 i \u017cycie narodu usi\u0142uj\u0105 regulowa\u0107 \u015brodkami mechanicznymi. Tak\u0105 jest logika dziej\u00f3w nieub\u0142agana w swych konsekwencjach<\/strong> [podkre\u015blenie \u2014 red. \u201eSP\u201d].<\/em><\/span><\/p>\n

Po rozwi\u0105zaniu OWP endecy jednym g\u0142osem stwierdzili, \u017ce by\u0142a to decyzja zdecydowanie polityczna oraz przede wszystkim konsekwencja zmian, kt\u00f3re zasz\u0142y w Polsce po przewrocie majowym. Stwierdzano ponadto, \u017ce rozwi\u0105zanie OWP mia\u0142o przyczyni\u0107 si\u0119 do zahamowania nap\u0142ywu m\u0142odzie\u017cy w szeregi narodowo\u2013demokratyczne: \u201eA m\u0142ode pokolenie w Polsce wsp\u00f3\u0142czesnej jest katolickie i narodowe i instynkt niezawodny kaza\u0142 mu odwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 od \u00bbsanacji\u00ab. Cokolwiek jeszcze przyjdzie \u2014 idea narodowa zwyci\u0119\u017cy, poniewa\u017c jest to koniecznie potrzebne dla Polski<\/strong> [podkr. \u2014 M.A.]\u201d.
\nOb\u00f3z Wielkiej Polski by\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 inicjatyw\u0105 Romana Dmowskiego w niepodleg\u0142ej Polsce, co jednak nie okaza\u0142o si\u0119 sukcesem organizacyjnym. Polska idea narodowa zorganizowana na wz\u00f3r faszystowski okaza\u0142a si\u0119 nie trafion\u0105 koncepcj\u0105, czego by\u0142 \u015bwiadomy tak\u017ce sam Dmowski m\u00f3wi\u0105c, \u017ce \u201etworz\u0105c Ob\u00f3z mieli\u015bmy przed oczami faszyzm. Rozw\u00f3j wypadk\u00f3w zepchn\u0105\u0142 na plan drugi sprawy natury politycznej, a wyd\u017awign\u0105\u0142 momenty gospodarcze i socjalne. Dzi\u015b mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce system rz\u0105d\u00f3w wzorowanych na faszyzmie jest dobry na czas kr\u00f3tki, by od niego przej\u015b\u0107 do innego, bo sam jest za kosztowny. Jest on bowiem systemem rz\u0105d\u00f3w absolutnych, a ten rz\u0105d w\u0142a\u015bnie potrzebuje najwi\u0119kszej machiny pa\u0144stwowej, by infiltrowa\u0107 wsz\u0119dzie swoje wp\u0142ywy […]\u201d. Z drugiej jednak strony Dmowski stworzy\u0142 formacj\u0119, w ramach kt\u00f3rej wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 grupa m\u0142odych firmuj\u0105cych has\u0142a narodowe, tzw. Ruch M\u0142odych OWP. Wzbudzenie w\u015br\u00f3d m\u0142odego pokolenia zainteresowania ide\u0105 narodow\u0105 oraz polityk\u0105 i sprawami pa\u0144stwa stanowi\u0142o dla Dmowskiego wielki sukces, tym bardziej, \u017ce Narodowa\u2013Demokracja nie by\u0142a ju\u017c w\u00f3wczas w stanie, w spos\u00f3b realny, wp\u0142ywa\u0107 na kszta\u0142t II RP. Rozpatruj\u0105c zatem w tych kategoriach ca\u0142o\u015b\u0107 zagadnienia, to zaszczepienie w\u015br\u00f3d m\u0142odego pokolenia idei nacjonalizmu chrze\u015bcija\u0144skiego, co by\u0142o jednym z cel\u00f3w Dmowskiego kiedy tworzy\u0142 OWP, stanowi\u0142o jego niekwestionowane zwyci\u0119stwo.<\/span><\/p>\n

***<\/span><\/p>\n

Zagadnienie organizacji Obozu Wielkiej Polski poch\u0142ania\u0142o wiele energii Romana Dmowskiego, st\u0105d te\u017c kwestia programu, kt\u00f3ry okre\u015bla\u0142by plan dzia\u0142ania oraz kierunek polityczny tej\u017ce formacji, w chwili jej powo\u0142ania, zosta\u0142a sprowadzona jedynie do pewnych og\u00f3lnik\u00f3w zawartych w tek\u015bcie Deklaracji ideowej Obozu Wielkiej Polski<\/em> z 4 grudnia 1926 roku. W\u0142a\u015bciwy program OWP zosta\u0142 przedstawiony we Wskazaniach programowych<\/em>, czyli zeszytach\u2013broszurach, kt\u00f3re ukaza\u0142y si\u0119 w okresie mi\u0119dzy lutym a pa\u017adziernikiem 1927 roku. Spo\u015br\u00f3d zaplanowanych kilkunastu ukaza\u0142o si\u0119 jedynie sze\u015b\u0107: Zagadnienie rz\u0105du<\/em> Romana Dmowskiego, Polityka i gospodarstwo<\/em> Romana Rybarskiego, Polityka finansowa<\/em> Jerzego Zdziechowskiego, Praworz\u0105dno\u015b\u0107 Bohdana Wasiuty\u0144skiego, Ko\u015bci\u00f3\u0142, nar\u00f3d i pa\u0144stwo<\/em> Romana Dmowskiego oraz Polityka zagraniczna<\/em> Zygmunta Berezowskiego. Jak wida\u0107 z powy\u017cszego zestawu autor\u00f3w by\u0142y to postacie decyduj\u0105ce o obliczu ideowym Narodowej Demokracji. Wobec powy\u017cszego prasa endecka mog\u0142a z pe\u0142n\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 stwierdzi\u0107, \u017ce \u201ewydawnictwa programowe O.W.P. posiadaj\u0105 ju\u017c ustalon\u0105 s\u0142aw\u0119. Jest to dla ca\u0142ego ruchu \u2014 zw\u0142aszcza w czasach dzisiejszych \u2014 charakterystyczne, \u017ce usi\u0142uje on z powodzeniem okre\u015bli\u0107 swoje oblicze i stworzy\u0107 wyra\u017any szkielet ideowy. W niejasno\u015bci naszego \u017cycia politycznego, w bez\u0142adzie my\u015bli tw\u00f3rczej, w kt\u00f3rym pogr\u0105\u017cona jest wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 ugrupowa\u0144 politycznych w Polsce, \u00bbWskazania Programowe\u00ab s\u0105 busol\u0105 dla wszystkich, kt\u00f3rzy z otwart\u0105 pragn\u0105 kroczy\u0107 przy\u0142bic\u0105 i widzie\u0107, dok\u0105d id\u0105\u201d.
\nUkazanie si\u0119 pierwszego zeszytu Wskaza\u0144<\/em>… by\u0142o wielkim wydarzeniem w Narodowej\u2013Demokracji. Informacje oraz komentarze dotycz\u0105ce broszury Dmowskiego Zagadnienie rz\u0105du<\/em> pojawi\u0142y si\u0119 we wszystkich dziennikach endeckich: \u201ePo ukazaniu si\u0119 pierwszego zeszytu naszych Wskaza\u0144 Programowych, powiedziano z jednej strony, \u017ce jeste\u015bmy organizacj\u0105 obrony kapita\u0142u \u2014 trzeba si\u0119 domy\u015bla\u0107, przeciw pracy \u2014 gdy\u017c a\u017c nadto jasno wykazujemy, \u017ce chcemy i kapita\u0142, i prac\u0119 zaprz\u0105c do s\u0142u\u017cby dla kraju, dla narodowej ca\u0142o\u015bci\u201d. Twierdzono ponadto, \u017ce \u201eDmowski wysuwa silne poczucie narodowe, wynikaj\u0105ce ze \u015bcis\u0142ego zwi\u0105zku jednostki z w\u0142asnym narodem, jako najpoka\u017aniejszy w dzisiejszym okresie dziej\u00f3w czynnik, zdolny zapanowa\u0107 nad egoizmem jednostki, nak\u0142adaj\u0105cy na ni\u0105 obowi\u0105zki, nie maj\u0105ce cz\u0119stokro\u0107 nic wsp\u00f3lnego z jej osobistymi celami\u201d. Dmowski w swoich rozwa\u017caniach celowa\u0142 g\u0142\u00f3wnie w kwesti\u0119 organizowania elity, kt\u00f3ra w dobie s\u0142abo\u015bci kapitalizmu, nazwanego przez Dmowskiego tzw. kapitalizmem ograniczonym winna przej\u0105\u0107 w\u0142adz\u0119 w kraju. Elita mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 nie tylko remedium na bol\u0105czki \u00f3wczesnego \u017cycia polityczno\u2013gospodarczego, ale przede wszystkim mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 ogniwem spajaj\u0105cym nar\u00f3d, co podkre\u015blano na \u0142amach endeckiego \u201eDziennika Wile\u0144skiego\u201d: \u201eGdy inni w Europie w ci\u0105gu w. XIX i XX widzieli w ojczy\u017anie g\u0142\u00f3wnie dobro materialne, my\u015bmy patrzyli na ni\u0105 wr\u0119cz odwrotnie i ten spos\u00f3b my\u015blenia w obecnym momencie powszechnego zmaterializowania klasowego i dezorganizacji sta\u0107 si\u0119 winien nierozerwaln\u0105 sp\u00f3jni\u0105 nas wszystkich i ratunkiem\u201d.
\nDrugi z zeszyt\u00f3w programowych autorstwa Dmowskiego, Ko\u015bci\u00f3\u0142, nar\u00f3d i pa\u0144stwo<\/em> wzbudzi\u0142 gor\u0105cy dyskurs, co zauwa\u017cali r\u00f3wnie\u017c narodowi demokraci: \u201eWzbudzi\u0142 on niew\u0105tpliwie jak najwi\u0119ksze w spo\u0142ecze\u0144stwie zainteresowanie i powa\u017cn\u0105 dyskusj\u0119 publiczn\u0105: raz z powodu samego tematu, kt\u00f3ry jest jednym z najdonio\u015blejszych i naj\u017cywotniejszych zagadnie\u0144 naszego \u017cycia indywidualnego i zbiorowego, a po wt\u00f3re szczeg\u00f3lnie z tej przyczyny, \u017ce zagadnienie to omawia w cytowanej pracy Roman Dmowski\u201d. Przyw\u00f3dca endecji zaj\u0105\u0142 wyra\u017ane stanowisko w kwestii roli, jak\u0105 religia winna odgrywa\u0107 w \u017cyciu narodu polskiego. Jego pogl\u0105d streszcza\u0142 si\u0119 w nast\u0119puj\u0105cych s\u0142owach: \u201eKatolicyzm \u2014 pisa\u0142 Dmowski \u2014 nie jest dodatkiem do polsko\u015bci, zabarwieniem jej na pewien spos\u00f3b, ale tkwi w jej istocie, w znacznej mierze stanowi jej istot\u0119. Usi\u0142owanie oddzielenia u nas katolicyzmu od polsko\u015bci, oderwanie narodu od religii i od Ko\u015bcio\u0142a, jest niszczeniem samej polsko\u015bci\u201d. Broszur\u0105 t\u0105 Dmowski \u201eprzyczyni\u0142 si\u0119 do upowszechnienia has\u0142a \u00bbPolak \u2014 katolik\u00ab, kt\u00f3re z czasem by\u0142o postrzegane jako element stereotypu narodu polskiego\u201d.
\nZeszyty o tematyce ekonomicznej, czyli prace Polityka i gospodarstwo<\/em> Romana Rybarskiego oraz Polityka finansowa<\/em> Jerzego Zdziechowskiego w spos\u00f3b wyra\u017any broni\u0142y kapitalizmu, przy czym, co nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, obaj ekonomi\u015bci mieli na my\u015bli kapita\u0142 narodowy. Szczeg\u00f3lnie pozytywnie oceniono w kr\u0119gach narodowo\u2013demokratycznych prac\u0119 R. Rybarskiego, kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wn\u0105 zalet\u0105 mia\u0142a by\u0107 przejrzysto\u015b\u0107 formy: \u201ePraca prof. Rybarskiego odznacza si\u0119 wybitn\u0105 jasno\u015bci\u0105 w uchwyceniu zagadnienia i jest wynikiem bada\u0144 powa\u017cnego uczonego, umiej\u0105cego uj\u0105\u0107 je w spos\u00f3b zwi\u0119z\u0142ej i dobrze skonstruowanej syntezy. Daje ona rzeczywi\u015bcie \u00bbwskazania programowe\u00ab w trudnej dziedzinie gospodarki narodowej\u201d.
\nProblematyk\u0105 ustrojowo\u2013prawn\u0105 zaj\u0105\u0142 si\u0119 za\u015b Bohdan Wasiuty\u0144ski. W zeszycie Praworz\u0105dno\u015b\u0107<\/em> poruszy\u0142 zagadnienie prawa jako formy organizacji spo\u0142ecze\u0144stw, co by\u0142o epokowym dziedzictwem Rzymu, zachodniej cywilizacji, tak r\u00f3\u017cnej od Wschodu, gdzie poczucie prawa by\u0142o swoist\u0105 abstrakcj\u0105. Dlatego tak wa\u017cna wed\u0142ug niego by\u0142a \u201ed\u0105\u017cno\u015b\u0107 do oparcia dzia\u0142alno\u015bci pa\u0144stwa na prawie […]\u201d. Walka za\u015b o tego typu pryncypia \u015bwiadczy\u0107 mia\u0142a o istnieniu w danym spo\u0142ecze\u0144stwie poczucia godno\u015bci oraz dojrza\u0142o\u015bci obywatelskiej. Wasiuty\u0144ski na kartach swojej broszury podda\u0142 r\u00f3wnie\u017c krytyce rodzime ustawodawstwo, kt\u00f3re jego zdaniem nie zosta\u0142o dostosowane do wymog\u00f3w \u017cycia oraz \u00f3wczesnej kondycji spo\u0142ecznej i polityczno\u2013gospodarczej II RP, cz\u0119sto za\u015b by\u0142o wyrazem zwyci\u0119stwa jednostronnego stanowiska klasowego. Mimo \u017ce Praworz\u0105dno\u015b\u0107<\/em> napisana zosta\u0142a osiemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat temu, to jednak zawiera spostrze\u017cenia wybitnie ponadczasowe, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142czesnemu Czytelnikowi z pewno\u015bci\u0105 wydadz\u0105 si\u0119 znajome: \u201e[…] nie wyborcy maj\u0105 przewag\u0119 nad parlamentem, lecz Sejm, uchwalaj\u0105cy obowi\u0105zuj\u0105ce ludno\u015b\u0107 ustawy, ma pot\u0119g\u0119 daleko wi\u0119ksz\u0105 od wyborc\u00f3w zdezorientowanych, kt\u00f3rych rola ogranicza si\u0119 do wyrzucenia raz na kilka lat kartki wyborczej do urny. Ci wyborcy przy tym, rzekomi piastunowie w\u0142adzy zwierzchniczej, s\u0105 faktycznie w jej sprawowaniu kierowani przez agitator\u00f3w, kt\u00f3rzy z kolei s\u0105 narz\u0119dziem w r\u0119ku niewielkiej grupy os\u00f3b, kieruj\u0105cych \u017cyciem politycznym\u201d.
\nAutor zeszytu pt. Polityka zagraniczna<\/em>, Zygmunt Berezowski zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na zagadnienie cel\u00f3w rodzimej polityki zagranicznej. Istot\u0105 takowej by\u0142a wed\u0142ug niego jej zgodno\u015b\u0107 z interesami narodu polskiego, co w konsekwencji doprowadzi\u0142o Berezowskiego do wniosku, \u017ce \u201eszybki rozrost obszaru pa\u0144stwa przez zagarni\u0119cie ziem z ludno\u015bci\u0105 obc\u0105, odbieraj\u0105cy pa\u0144stwu charakter narodowy, nie le\u017cy w interesie tej polityki. Polityka pa\u0144stwa narodowego nie godzi si\u0119 z imperializmem\u201d. G\u0142\u00f3wnym przes\u0142aniem broszury by\u0142o twierdzenie, \u017ce okre\u015blenie cel\u00f3w polityki narodowej pa\u0144stwa mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 tylko i wy\u0142\u0105cznie po zapoznaniu si\u0119 z po\u0142o\u017ceniem, w jakim znalaz\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas \u015bwiat oraz prawid\u0142owym wskazywaniu tych czynnik\u00f3w, kt\u00f3re je kszta\u0142tuj\u0105, co dla II RP by\u0142o wa\u017cne cho\u0107by z punktu widzenia jej miejsca na mapie Europy, mi\u0119dzy Rosj\u0105 i odbudowuj\u0105cymi w\u00f3wczas swoj\u0105 pot\u0119g\u0119 Niemcami.
\nWskazania programowe<\/em> w spos\u00f3b syntetyczny przedstawia\u0142y pogl\u0105dy narodowych demokrat\u00f3w na pal\u0105ce zagadnienia niepodleg\u0142ej Ojczyzny. Wchodz\u0105ce w ich sk\u0142ad zeszyty zosta\u0142y napisane w spos\u00f3b przejrzysty. Logiczna konstrukcja ka\u017cdego z nich oraz akcentowanie najwa\u017cniejszych tez u\u0142atwia\u0142y odbi\u00f3r zawartych tam tre\u015bci potencjalnemu czytelnikowi.
\nJak stwierdzi\u0142 A. Ajnenkiel, oceniaj\u0105c warto\u015b\u0107 Wskaza\u0144<\/em>…:<\/span><\/p>\n

Pogl\u0105dy reprezentowane w publikacjach programowych nie mia\u0142y charakteru sp\u00f3jnego. Dmowski akcentowa\u0142 \u015bcis\u0142\u0105 wi\u0119\u017a nacjonalizmu polskiego z katolicyzmem, traktuj\u0105c religi\u0119 jako wewn\u0119trzny regulator \u017cycia narodu polskiego. Przeciwstawia\u0142 nacjonalizm liberalizmowi i konserwatyzmowi. Zastrzega\u0142 si\u0119 zarazem, mimo wyra\u017anych zapo\u017cycze\u0144, zw\u0142aszcza organizacyjnych, od faszyzmu w\u0142oskiego, przed uto\u017csamianiem nacjonalizmu polskiego z tym ruchem. W innych broszurach prezentowano typowe dla endecji, odleg\u0142e od teorii i praktyki w\u0142oskiej, postawy niech\u0119ci do ingerencji pa\u0144stwa w \u017cycie spo\u0142eczno\u2013gospodarcze, kt\u00f3rego podstaw\u0105 mia\u0142a pozosta\u0107 nadal, korzystaj\u0105ca z pe\u0142nej swobody dzia\u0142ania, w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna. W podobnym kierunku sz\u0142y proponowane rozwi\u0105zania ustrojowe. Charakteryzowa\u0142 je nawr\u00f3t do limitowanego, wywodz\u0105cego si\u0119 jeszcze z XIX wieku parlamentaryzmu. Prezentowane za\u0142o\u017cenia mia\u0142y wi\u0119c charakter eklektyczny. Stare endeckie postulaty \u0142\u0105czono z formu\u0142ami charakterystycznymi dla ideologii faszyzmu.<\/em><\/span><\/p>\n

Ajnenkiel nies\u0142usznie zarzuci\u0142 Wskazaniom… eklektyzm. Tym bardziej, \u017ce pogl\u0105dy prezentowane w OWP mia\u0142y charakter \u015bci\u015ble okre\u015blony i jak twierdzi historyk Szymon Rudnicki: \u201eTw\u00f3rcy tego programu zaprezentowali pogl\u0105dy bliskie zachowawczym, a w sprawach gospodarczych nawet liberalne\u201d, co potwierdza konsekwencj\u0119 dotychczas g\u0142oszonych przez nich hase\u0142 i pogl\u0105d\u00f3w.<\/span><\/p>\n

***<\/span><\/p>\n

Opr\u00f3cz sze\u015bciu przedstawionych w niniejszym opracowaniu zeszyt\u00f3w programowych Obozu Wielkiej Polski, w pierwszej serii zapowiadane by\u0142y jeszcze dwa: Ustr\u00f3j pa\u0144stwowy<\/em> Romana Dmowskiego oraz praca genera\u0142a Stanis\u0142awa Hallera Armia, pa\u0144stwo i nar\u00f3d<\/em>, kt\u00f3re jednak nie ujrza\u0142y \u015bwiat\u0142a dziennego.
\nW przypadku pierwszego tytu\u0142u Czytelnik mo\u017ce wyrobi\u0107 sobie pogl\u0105d w tej materii studiuj\u0105c cho\u0107by publicystyk\u0119 Romana Dmowskiego. Wi\u0119ksze trudno\u015bci natomiast napotyka kwestia dotarcia do informacji, kt\u00f3re pozwoli\u0142yby na\u015bwietli\u0107 stosunek endecji do zagadnienia wojskowo\u015bci w niepodleg\u0142ej Polsce. Wobec powy\u017cszego niniejsze wydawnictwo zosta\u0142o uzupe\u0142nione o prac\u0119 genera\u0142a S. Hallera pt. Nar\u00f3d a armia<\/em>, wydan\u0105 w 1926 roku w Krakowie.<\/span><\/p>\n

Micha\u0142 Andrzejczak
\n<\/span>20 marca 2012<\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Za\u0142o\u017cony w 1926 roku Ob\u00f3z Wielkiej Polski by\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 inicjatyw\u0105 Romana Dmowskiego w niepodleg\u0142ej Polsce. Swoimi wp\u0142ywami obj\u0105\u0142 przede wszystkim m\u0142odzie\u017c. Zosta\u0142 rozwi\u0105zany 28 marca 1933 roku przez w\u0142adze sanacyjne.<\/span><\/p>\n","protected":false},"featured_media":585,"template":"","meta":{"_kadence_starter_templates_imported_post":false,"_kad_post_transparent":"default","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"default","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"default","_kad_post_vertical_padding":"default","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false},"product_brand":[],"product_cat":[27,41],"product_tag":[],"class_list":["post-745","product","type-product","status-publish","has-post-thumbnail","product_cat-mysl-narodowa","product_cat-wszystkie-ksiazki","first","instock","shipping-taxable","purchasable","product-type-simple","entry","content-bg","loop-entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/product\/745","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/product"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/product"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/585"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=745"}],"wp:term":[{"taxonomy":"product_brand","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fproduct_brand&post=745"},{"taxonomy":"product_cat","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fproduct_cat&post=745"},{"taxonomy":"product_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fproduct_tag&post=745"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}