rok wydania 2021 (tekst wed\u0142ug wydania z 1936 r.)
\nformat A5
\nstr. 77
\nWydawca: Dom Wydawniczy „Ostoja”
\nISBN 978-83-65102-21-8<\/p>\n
<\/p>\n
Ks. pra\u0142. Jan Gnatowski<\/strong>, pseudonim literacki Jan \u0141ada, wybitny kap\u0142an, uznany pisarz i publicysta oraz dyplomata papieski, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej inteligencji prze\u0142omu XIX i XX wieku, urodzi\u0142 si\u0119 22 lipca 1855 roku w Skar\u017cyn\u00f3wce na Podolu. Nauki szkolne pobiera\u0142 w gimnazjach w\u00a0Odessie i\u00a0Rydze. Studia filozoficzne uko\u0144czy\u0142 na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim w\u00a0Krakowie, studiowa\u0142 tak\u017ce histori\u0119 sztuki we W\u0142oszech i Grecji. Od 1882 roku przebywa\u0142 w Warszawie, prowadz\u0105c dzia\u0142 literacki w pi\u015bmie \u201eNiwa\u201d. \u015aledzony przez policj\u0119 za dzia\u0142alno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy wyjecha\u0142 w 1884 roku do Innsbrucka, gdzie uko\u0144czy\u0142 studia teologiczne. W 1887 roku otrzyma\u0142 \u015bwi\u0119cenia kap\u0142a\u0144skie i rok p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 powo\u0142any przez papie\u017ca Leona XIII na urz\u0105d sekretarza nuncjatury apostolskiej w Monachium. Tam pe\u0142ni\u0142 swe obowi\u0105zki przez dwa lata, rozwijaj\u0105c dzia\u0142alno\u015b\u0107 dyplomatyczn\u0105. W 1890 roku przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Lwowa, gdzie zosta\u0142 wikariuszem w ko\u015bciele \u015bw. Antoniego. Pe\u0142ni\u0142 te\u017c funkcj\u0119 katechety pocz\u0105tkowo w pi\u0105tym, a od 1904 roku w czwartym gimnazjum pa\u0144stwowym. Podr\u00f3\u017cowa\u0142 do Austrii, Bawarii, W\u0142och i Turcji, a\u00a0prowadz\u0105c salon literacki, odgrywa\u0142 znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu kulturalnym Lwowa. By\u0142 redaktorem \u201eWiary\u201d, \u201ePrzegl\u0105du Katolickiego\u201d, wsp\u00f3\u0142pracownikiem \u201eNiwy\u201d, \u201eWieku\u201d i \u201eAteneum\u201d. Otrzyma\u0142 tytu\u0142y Pra\u0142ata Honorowego Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci, szambelana papieskiego i kanonika \u017cytomierskiego. Zosta\u0142 uhoronowany w\u00a01900\u00a0r. przez papie\u017ca Leona XIII krzy\u017cem Benemerenti.<\/p>\n Od 1905 r. przebywa\u0142 na emeryturze (m.in. w zwi\u0105zku z post\u0119puj\u0105c\u0105 chorob\u0105 oczu, kt\u00f3ra odebra\u0142a mu pod koniec \u017cycia wzrok), mieszka\u0142 w Warszawie.<\/p>\n W literaturze uznawany za pisarza konserwatywnego, przeciwnika nowych pr\u0105d\u00f3w literackich; cieszy\u0142 si\u0119 jednak opini\u0105 dobrze wykszta\u0142conego i bywa\u0142ego w \u015bwiecie, by\u0142 gospodarzem prowadzonego przeze\u0144 salonu literackiego, w\u00a0kt\u00f3rym spotykali si\u0119 lwowscy malarze, arty\u015bci teatralni, literaci i naukowcy. Dzi\u0119ki tym kontaktom by\u0142 powa\u017cnie branym pod uwag\u0119 kandydatem do kierowania katedr\u0105 historii sztuki Uniwersytetu Lwowskiego.<\/p>\n W 1910 roku zosta\u0142 odznaczony austriackim Krzy\u017cem Komandorskim Orderu Franciszka J\u00f3zefa. By\u0142 pracownikiem Komitetu Ofiary Narodowej Tymczasowej Rady Stanu.<\/p>\n Ksi\u0105dz pra\u0142at Jan Gnatowski zmar\u0142 w Warszawie 9 pa\u017adziernika 1925 roku.<\/p>\n W 1951 roku wszystkie jego utwory zosta\u0142y wycofane z polskich bibliotek oraz obj\u0119te cenzur\u0105.<\/p>\n <\/p>\n Wybrane fragmenty ksi\u0105\u017cki:<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Nie piszemy aktu oskar\u017cenia: stwierdzamy zjawiska, b\u0119d\u0105ce wynikiem historii i psychologii \u017byd\u00f3w.<\/p>\n Zjawiska te s\u0105 szkodliwe dla spo\u0142ecze\u0144stw chrze\u015bcija\u0144skich, szkodliwsze dla \u017cydowskiego.<\/p>\n \u017byd jest takim, jakim urobi\u0142y go cz\u0119\u015bci\u0105 jego niezwyk\u0142e zdolno\u015bci, cz\u0119\u015bci\u0105 \u2014 jego wiekowa niedola. Jest nadmiernie ekspansywny i zaborczy, bo nad miar\u0119 by\u0142 kr\u0119powany. Jest arogancki, bo by\u0142 poniewierany. Uciska, bo ni\u00f3s\u0142 d\u0142ugo brzemi\u0119 ucisku. Nie umie stan\u0105\u0107 w szeregu z innymi, po\u017c\u0105da przewodnictwa i przywileju, bo dotychczas by\u0142 sam poza prawem i chce wieki wyj\u0105tkowego upo\u015bledzenia odbi\u0107, gdy ma si\u0142\u0119.<\/p>\n Walczy z krzy\u017cem Chrystusa i z przoduj\u0105cym w niesieniu krzy\u017ca Ko\u015bcio\u0142em, bo krzy\u017c, to zaprzeczenie jego idei i jego nadziei, to wyrok na jego przesz\u0142o\u015b\u0107 i na jego przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n Jest wcieleniem negacji i rozd\u017awi\u0119ku, przejada, jak rdza, tradycje narodowe i spo\u0142eczne na r\u00f3wni z religijnymi wierzeniami otaczaj\u0105cych go chrze\u015bcijan, bo w tradycjach tych nie ma nic dla niego, pr\u00f3cz z\u0142ych wspomnie\u0144 i p\u00f3ki one trwaj\u0105, p\u00f3ty by\u0107 musz\u0105 przeszkod\u0105 jego w\u0142adaniu i wp\u0142ywom.<\/p>\n Dlatego jest on z konieczno\u015bci nie tylko czynnikiem nowoczesnym par excellence<\/em>, ale i czynnikiem rewolucyjnym.<\/p>\n (s. 49)<\/p>\n <\/p>\n […] jeste\u015bmy zasadniczymi przeciwnikami antysemityzmu, a nawet i asemityzmu. Sami ostrzem praw wyj\u0105tkowych, nienawi\u015bci, przes\u0105du, prze\u015bladowania ranieni tak cz\u0119sto i tak dotkliwie, nie my\u015blimy zwraca\u0107 go przeciw innym. Nie chcemy i dlatego, aby \u201enie czyni\u0107 drugiemu, co nam samym niemi\u0142o\u201d, ale i dlatego tak\u017ce, bo wierzymy, \u017ce ma\u0142o jest warta idea potrzebuj\u0105ca pomocy bagnetu i kodeksu karnego i \u017ce najmniej ju\u017c potrzebuje tego do zwyci\u0119stwa \u2014 Prawda.<\/p>\n Ale zarazem stwierdzamy i to, \u017ce szanuj\u0105c przekonania i prawa cudze, nie mo\u017cemy uzna\u0107 za korzy\u015b\u0107 dla naszego spo\u0142ecze\u0144stwa, gdy nam mniejszo\u015b\u0107 te przekonania swoje, obce nam i wrogie, chce w imi\u0119 w\u0142asnych swych praw narzuci\u0107. Nie mo\u017cemy dopu\u015bci\u0107, by przybysze, korzystaj\u0105cy od wiek\u00f3w z naszej go\u015bciny, by mniejszo\u015b\u0107, obowi\u0105zana co najmniej do tego samego uszanowania dla wi\u0119kszo\u015bci, jakiej wymaga dla siebie, bra\u0142a t\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 w jasyr duchowy, stokro\u0107 ci\u0119\u017cszy i gorszy od dawnego tatarskiego, by wyzuwa\u0142a nasz og\u00f3\u0142 z tego, co jest jego najdro\u017cszym skarbem.<\/p>\n Przeciw takiej asymilacji godzi si\u0119 nam, owszem sumienie nam ka\u017ce zaprotestowa\u0107 […]<\/p>\n (s. 60)<\/p>\n <\/p>\n Mniejszo\u015b\u0107 \u017cydowska d\u0105\u017cy, gdzie mo\u017ce, do ujarzmienia wi\u0119kszo\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej. Nie jest\u017ce to dla nas wskaz\u00f3wk\u0105 i przyk\u0142adem? I nie ma prawa wi\u0119kszo\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144ska uczyni\u0107 tego samego wobec mniejszo\u015bci \u017cydowskiej?<\/p>\n Mia\u0142aby oczywi\u015bcie, gdyby \u2014 nie by\u0142a chrze\u015bcija\u0144sk\u0105.<\/p>\n Ale jest chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, a skoro ni\u0105 jest, nie mo\u017ce stosowa\u0107 do nikogo, wi\u0119c nie mo\u017ce i do \u017byd\u00f3w, zasady: \u201eOko za oko, z\u0105b za z\u0105b\u201d! Nie mo\u017ce, bo obowi\u0105zuje j\u0105 inne has\u0142o, niesko\u0144czenie wy\u017csze objawione ju\u017c Izraelowi, ale ugruntowane dopiero przez Chrystusa: \u201eKochaj bli\u017aniego, jak siebie samego\u201d!<\/p>\n A bli\u017anim jest ka\u017cdy i to w r\u00f3wnej mierze: \u017byd, jak inny.<\/p>\n I dlatego nie wolno jest podnosi\u0107 przeciw \u017bydom, jak przeciw nikomu, podszczuwaj\u0105cego mot\u0142och okrzyku: \u201eHaj\u017ce na nich\u201d! Nie wolno podnieca\u0107 przeciw nim nami\u0119tno\u015bci i z\u0142ych instynkt\u00f3w, nie wolno od czci ods\u0105dza\u0107 jako \u017byd\u00f3w i dlatego tylko, \u017ce s\u0105 \u017bydami.<\/p>\n Prawo mi\u0142o\u015bci bli\u017aniego obowi\u0105zuje i w stosunku do narod\u00f3w, jak obowi\u0105zuje w stosunku do jednostek. I cho\u0107by nar\u00f3d by\u0142 najbardziej wrogim, i cho\u0107by najci\u0119\u017csze wyrz\u0105dzi\u0142 nam krzywdy, nie wolno mu z\u0142em za z\u0142e odp\u0142aca\u0107, jak nie wolno i osobistemu wrogowi.<\/p>\n Nar\u00f3d ma prawo, ma i obowi\u0105zek broni\u0107, cho\u0107by do ostatniej kropli krwi, swych idea\u0142\u00f3w, swej odr\u0119bno\u015bci, swej kultury i stanu posiadania przeciw innym narodom, jak ma prawo i obowi\u0105zek broni\u0107 ojczystego zagonu przeciw z\u0142emu s\u0105siadowi narodu tego obywatel. Ale w s\u0142usznej obronie s\u0105 prawa, jak i w wojnie prowadzonej przez cywilizowane narody: praw tych przekracza\u0107 nie godzi si\u0119. A cho\u0107by przeciwnik wo\u0142a\u0142 sto razy: \u201ePardon wird nicht gegeben, Gefangene werden nicht gemacht!<\/em>\u201d, chrze\u015bcijanin podobn\u0105 monet\u0105 nie odp\u0142aci mu, chyba… chrze\u015bcijaninem by\u0107 przestanie.<\/p>\n Kto\u015b to nazwie s\u0142abo\u015bci\u0105, wyrzeczeniem si\u0119 atutu i broni. By\u0107 mo\u017ce. Ale b\u0142\u0105d, je\u015bli jest, le\u017cy w samej istocie chrystianizmu. A z chrystianizmem mo\u017cna nie zgadza\u0107 si\u0119, ale trzeba go przyj\u0105\u0107 takim, jakim jest \u2014 lub odrzuci\u0107.<\/p>\n I dlatego antysemityzm, jak ju\u017c z nazwy jego wynika, nie mo\u017ce i\u015b\u0107 z chrystianizmem w parze, cho\u0107 si\u0119 nieraz pod chrystianizm i pod katolicyzm podszywa, jak pewne stery \u017cydowskie \u2014 pod polsko\u015b\u0107.<\/p>\n Mo\u017cna i trzeba walczy\u0107 z przest\u0119pc\u0105, ze szkodnikiem, z gorszycielem, ur\u0105gaj\u0105cym moralno\u015bci i wierze, wszystko jedno, czy on chrze\u015bcijanin, czy \u017byd. Mo\u017cna i trzeba o\u015bwieca\u0107 i wprowadza\u0107 na drog\u0119 Prawdy b\u0142\u0105dz\u0105cego i blu\u017ani\u0105cego tej Prawdzie, znowu\u017c wszystko jedno, czy go w dzieci\u0144stwie ochrzczono, czy obrzezano. Walka to \u2014 z zasad\u0105, nie \u2014 z cz\u0142owiekiem.<\/p>\n Walka z cz\u0142owiekiem czy z ludzkim spo\u0142ecze\u0144stwem dlatego tylko, \u017ce cz\u0142owiek ten lub spo\u0142eczno\u015b\u0107 nale\u017cy do odr\u0119bnego (cho\u0107by najmniej nam sympatycznego) szczepu i wyznania, walka powodowana nie \u2014 s\u0142uszn\u0105 obron\u0105 tylko, ale nienawi\u015bci\u0105 i d\u0105\u017c\u0105ca nie \u2014 do koniecznego zabezpieczenia si\u0119 w\u0142asnego bez krzywdy cudzej, ale do poniewierki, zohydzenia i zdeptania wroga, a gdyby mo\u017cliwe \u2014 do jego wyt\u0119pienia, to policzkowanie Chrystusa i Jego prawa, to wyparcie si\u0119 zupe\u0142ne Jego ducha.<\/p>\n (s. 67-68)<\/p>\n <\/p>\n Walczy\u0107 z b\u0142\u0119dami Talmudu i z jego fanatycznym duchem ma obowi\u0105zek pa\u0144stwo, ma go i spo\u0142ecze\u0144stwo, tak samo jak i z tym wszystkim, co jest dla og\u00f3\u0142u szkodliwym w wewn\u0119trznym ustroju i w oddzia\u0142ywaniu \u017cydostwa: czy do tego potrzeba walki z \u017cydostwem jako takim?<\/p>\n S\u0105dzimy, \u017ce \u2014 nie.<\/p>\n Ale w takim razie \u2014 czy mamy skrzy\u017cowa\u0107 r\u0119ce i patrzy\u0107 oboj\u0119tnie, jak nieuczciwy \u017cydowski lichwiarz, szachraj, wyzyskiwacz gn\u0119bi ch\u0142opa, szlachcica i miejskiego \u201einteligenta\u201d, jak ka\u017cdego z nich w jego sferze inny \u017byd demoralizuje? Czy dlatego, \u017ce on \u017byd, ma to mu uj\u015b\u0107 bezkarnie?<\/p>\n Nie: tylko odp\u00f3r winien si\u0119 zwraca\u0107 przeciw jednemu i drugiemu nie dlatego, bo s\u0105 \u017bydami, ale dlatego, bo s\u0105 szkodnikami.<\/p>\n I wtedy odp\u00f3r stanie si\u0119 obowi\u0105zkiem spo\u0142ecznym ka\u017cdego z nas, a b\u0119dzie \u2014 skuteczniejszy.<\/p>\n Nie b\u0119dzie to walka z \u017cydostwem, ale walka z r\u00f3\u017cnorodnym z\u0142em, gangrenuj\u0105cym spo\u0142ecze\u0144stwo: b\u0119dzie to ratowanie wiary, etyki, dobrobytu, praw s\u0142abszego i mniej odpornego, wszystko jedno, czy prawa te zdepcze metrykowy chrze\u015bcijanin czy Izraelita.<\/p>\n (s. 70-71)<\/p>\n <\/p>\n My z \u017byd\u00f3w nie kpijmy, bo naprz\u00f3d mamy niemniej od nich \u015bmieszno\u015bci, cho\u0107 innych, a po wt\u00f3re, bo w stosunku z nimi \u0142atwo na nas sprawdzi\u0107 si\u0119 mo\u017ce gorzko znane przys\u0142owie: \u201eRira bien, qui rira le dernier<\/em>\u201d. My ich nie dra\u017cnijmy bez potrzeby, a tym mniej dra\u017cnijmy nasze masy ciemne a zapalne, przeciw nim, ale starajmy si\u0119 pozna\u0107 ich grunt, traktowa\u0107 na serio, starajmy si\u0119 znale\u017a\u0107 ich s\u0142abe strony i ich strony dobre, to co w nich da si\u0119 wyzyska\u0107 na korzy\u015b\u0107 kraju, to co w nich mo\u017cna uzdrowi\u0107, i to w co ich mo\u017cna najsilniej uderzy\u0107. S\u0105 to przeciwnicy i takimi pozostan\u0105 wobec nas zawsze. Szale\u0144stwem by\u0142oby da\u0107 si\u0119 u\u015bpi\u0107 s\u0142odkim s\u0142\u00f3wkiem lub s\u0142own\u0105 obietnic\u0105. Ale z najgorszym przeciwnikiem mo\u017cna zawrze\u0107 rozejm i nawet sojusz: trzeba tylko wyrzec si\u0119 z\u0142udzenia, \u017ce \u017byd sojusznikiem by\u0107 musi, \u017ce nim b\u0119dzie dla idea\u0142\u00f3w i doktrynek, dla naszej satysfakcji i bez w\u0142asnej namacalnej korzy\u015bci. I trzeba si\u0119 nade wszystko strzec, \u017ceby za rozejm czy sojusz nie zap\u0142aci\u0107 zbyt drogo.<\/p>\n A niezale\u017cnie od wszelkich rozejm\u00f3w czy sojusz\u00f3w nale\u017cy pami\u0119ta\u0107 o tym, \u017ceby przeciwnika uczyni\u0107 dla siebie jak najmniej szkodliwym, by mu nastr\u0119czy\u0107 jak najmniej s\u0142abych punkt\u00f3w do napa\u015bci.<\/p>\n Mo\u017cna to czyni\u0107, os\u0142abiaj\u0105c jego si\u0142y wewn\u0119trzne. Mo\u017cna to czyni\u0107, wzmacniaj\u0105c si\u0142y w\u0142asne.<\/p>\n (s. 73-74)<\/p>\n <\/p>\n S\u0142uszn\u0105 wi\u0119c jest rzecz\u0105, aby spo\u0142ecze\u0144stwo i pa\u0144stwo, o ile to ostatnie jest spo\u0142ecze\u0144stwa istotnym wyrazem, zabezpieczy\u0142y lud szeregiem \u015brodk\u00f3w ochronnych, a je\u015bli konieczne, to i wyj\u0105tkowych, nie tyle przeciw \u017bydom, ile przeciw nap\u0142ywaj\u0105cym do wsi szkodnikom, wyzyskiwaczom, rozpijaczom, paserom, wichrzycielom przeciw wierze i zgodzie spo\u0142ecznej, kolporterom rewolucyjnych nowinek i \u201epost\u0119powych\u201d ba\u0142amuctw. Spo\u0142ecze\u0144stwa wysoce kulturalne tym r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od mniej cywilizowanych, \u017ce specjalnym ustawodawstwem zabezpieczaj\u0105 przeciw zgorszeniu i oba\u0142amuceniu dziecko. Godzi si\u0119 zabezpieczy\u0107 tak samo i owo wielkie dziecko, jakim jest lud, dop\u00f3ki \u2014 dzieckiem by\u0107 nie przestanie.<\/p>\n (s. 75)<\/p>\n <\/p>\n W\u0142asn\u0105 zapobiegliwo\u015bci\u0105 wi\u0119c i w\u0142asn\u0105 energi\u0105 winno spo\u0142ecze\u0144stwo przeciwdzia\u0142a\u0107 naporowi rozk\u0142adowych pierwiastk\u00f3w \u017cydowskiego ducha. Uznaj\u0105c w pe\u0142ni prawo \u017byd\u00f3w do powietrza i s\u0142o\u0144ca, zabezpieczaj\u0105c ich stanowisko, prac\u0119, religijn\u0105 swobod\u0119 i obywatelsk\u0105 nienaruszalno\u015b\u0107, strzeg\u0105c ich, a bardziej jeszcze siebie, od szkodz\u0105cych zawsze bardziej krzywdz\u0105cemu ni\u017c krzywdzonym, szykan i prze\u015bladowa\u0144 \u2014 og\u00f3\u0142 chrze\u015bcija\u0144ski winien sta\u0107 czujnie na stra\u017cy chrze\u015bcija\u0144skiego charakteru \u017cycia spo\u0142ecznego, umys\u0142owego i politycznego. Winien on pami\u0119ta\u0107, \u017ce odpowiedzialnym i uprawnionym jego przedstawicielem mo\u017ce by\u0107 na ka\u017cdym wydatniejszym polu tylko wyznawca tych samych wierze\u0144, \u017ce \u017cywio\u0142 nap\u0142ywowy musi do miejscowego si\u0119 przystosowa\u0107 i z jego og\u00f3lnym nastrojem zespoli\u0107, je\u015bli chce mie\u0107 prawo do g\u0142osu i do og\u00f3lnego poparcia. W chrze\u015bcija\u0144skim kraju chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 winna by\u0107 szko\u0142a, chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, a przynajmniej szanuj\u0105c\u0105 chrystianizm prasa, katedra odczytowa, produkcja literacka i artystyczna, scena, nawet ulica. Ale na to, \u017ceby nimi by\u0142y, nie wystarczy wymy\u015bla\u0107 na \u017byd\u00f3w i narzeka\u0107 na wolnomularzy: trzeba o to samemu si\u0119 postara\u0107 i r\u0119ce, zamiast je za\u0142amywa\u0107, przy\u0142o\u017cy\u0107 do spo\u0142ecznego p\u0142uga. A wtedy zrobi si\u0119 \u017byd\u00f3w nieszkodliwymi, i wtedy tylko. I nie potrzeba b\u0119dzie ich bojkotowa\u0107: wystarczy wspomaga\u0107 to, co dobre, a bojkotowa\u0107 to, co z\u0142e. I nie potrzeba b\u0119dzie krzycze\u0107 o pomoc do Annasz\u00f3w i Pi\u0142at\u00f3w: wystarczy pom\u00f3c sobie samemu i nie trzeba b\u0119dzie nic zrobi\u0107 na szkod\u0119 \u017byd\u00f3w: wystarczy, gdy zrobimy, co trzeba, na korzy\u015b\u0107 w\u0142asn\u0105.<\/p>\n W u\u015bwiadomieniu chrze\u015bcija\u0144skim, katolickim i narodowym i w chrze\u015bcija\u0144skiej, katolickiej i narodowej samopomocy i solidarno\u015bci le\u017cy rozwi\u0105zanie \u017cydowskiej kwestii w naszym kraju, le\u017cy lekarstwo na \u017cydowsk\u0105 bol\u0105czk\u0119.<\/p>\n Przy takim u\u015bwiadomieniu i takiej samopomocy obejdzie si\u0119 bez wszelkiej nienawi\u015bci i represji. \u017byda, gdy go si\u0119 we\u017amie, jakim jest, nie maj\u0105c z\u0142udze\u0144 i postarawszy si\u0119 o to, by nie m\u00f3g\u0142 sta\u0107 si\u0119 szkodliwy, spo\u0142ecze\u0144stwo potrafi i uczci\u0107, i zu\u017cytkowa\u0107 nale\u017cycie, i zamieni\u0107 go nieraz, takiego, jakim jest, na czynnik warto\u015bciowy, podnosz\u0105cy poziom og\u00f3lny.<\/p>\n A r\u00f3wnocze\u015bnie wytworzy si\u0119 w\u00f3wczas na szersz\u0105 ni\u017c dot\u0105d miar\u0119 i w gruntowniejszy ni\u017c dot\u0105d spos\u00f3b ten jedynie trwa\u0142y w\u0119ze\u0142 i ta jedyna istotna i niezawodna asymilacja, o jakich mi\u0119dzy spo\u0142ecze\u0144stwem \u017cydowskim a naszym mo\u017ce by\u0107 mowa: w\u0119ze\u0142 jedno\u015bci ducha, sumienia i wiary, asymilacja przez chrzest.<\/p>\n (s. 76-77)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Mo\u017cna i trzeba walczy\u0107 z przest\u0119pc\u0105, ze szkodnikiem, z gorszycielem, ur\u0105gaj\u0105cym moralno\u015bci i wierze, wszystko jedno, czy on chrze\u015bcijanin, czy \u017byd. Mo\u017cna i trzeba o\u015bwieca\u0107 i wprowadza\u0107 na drog\u0119 Prawdy b\u0142\u0105dz\u0105cego i blu\u017ani\u0105cego tej Prawdzie, znowu\u017c wszystko jedno, czy go w dzieci\u0144stwie ochrzczono, czy obrzezano. Walka to \u2014 z zasad\u0105, nie \u2014 z cz\u0142owiekiem.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":659,"template":"","meta":{"_kadence_starter_templates_imported_post":false,"_kad_post_transparent":"default","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"default","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"default","_kad_post_vertical_padding":"default","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false},"product_brand":[],"product_cat":[41,20],"product_tag":[],"class_list":["post-710","product","type-product","status-publish","has-post-thumbnail","product_cat-wszystkie-ksiazki","product_cat-zydzi-judaizm","first","instock","shipping-taxable","purchasable","product-type-simple","entry","content-bg","loop-entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/product\/710","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/product"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/product"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/659"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=710"}],"wp:term":[{"taxonomy":"product_brand","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fproduct_brand&post=710"},{"taxonomy":"product_cat","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fproduct_cat&post=710"},{"taxonomy":"product_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fproduct_tag&post=710"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}