{"id":695,"date":"2025-06-07T22:43:03","date_gmt":"2025-06-07T20:43:03","guid":{"rendered":"http:\/\/www.ostoja.cba.pl\/?post_type=product&p=695"},"modified":"2025-06-21T17:02:33","modified_gmt":"2025-06-21T15:02:33","slug":"stanislaw-staszic-a-kwestia-zydowska-ks-jozef-kruszynski","status":"publish","type":"product","link":"https:\/\/www.ostoja.pl\/?product=stanislaw-staszic-a-kwestia-zydowska-ks-jozef-kruszynski","title":{"rendered":"Stanis\u0142aw Staszic a kwestia \u017cydowska – ks. J\u00f3zef Kruszy\u0144ski"},"content":{"rendered":"
\n

rok wydania 2003
\nformat A5
\nstr. 41
\nWydawca: Dom Wydawniczy „Ostoja”
\nISBN 83-88020-83-8<\/p>\n

 <\/p>\n

Ks. J\u00f3zef Kruszy\u0144ski, rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w latach 1925-1933 \u2014 autor wielu opracowa\u0144 dotycz\u0105cych tematyki \u017cydowskiej tym razem prezentuje czytelnikowi, co w tej kwestii mia\u0142 do powiedzenia ks. Stanis\u0142aw Staszic. Poniewa\u017c w\u015br\u00f3d jego uwag znajduj\u0105 si\u0119 niezwykle trafne spostrze\u017cenia, warto zapozna\u0107 si\u0119 z tym, co ju\u017c w epoce staszicowskiej niepokoi\u0142o opini\u0119 publiczn\u0105.<\/p>\n

 <\/p>\n

Przedmowa
\n<\/strong>
\nDnia 20 stycznia 1926 r. Polska b\u0119dzie obchodzi\u0142a setn\u0105 rocznic\u0119 zgonu ksi\u0119dza Stanis\u0142awa Staszica. By\u0142 on niew\u0105tpliwie najwybitniejsz\u0105 postaci\u0105 w Polsce w okresie jej rozbior\u00f3w. Patrzy\u0142 ze smutkiem na krzywd\u0119, jaka dzia\u0142a si\u0119 Ojczy\u017anie ze strony wrogich mocarstw o\u015bciennych. Nie mog\u0105c odwr\u00f3ci\u0107 przemocy, jego serce gor\u0105ce odczuwa\u0142o krzywd\u0119, ale jednocze\u015bnie i genialny umys\u0142 spostrzeg\u0142, co mo\u017ce si\u0119 sta\u0107 w przysz\u0142o\u015bci ratunkiem narodu. Oto przede wszystkim reformy, kt\u00f3re by zespoli\u0142y wszystkie stany, otworzy\u0142y drog\u0119 do o\u015bwiaty, podnios\u0142y dobrobyt, wzmocni\u0142y ducha patriotycznego przez zrozumienie warto\u015bci ojczystej ziemi. Wierny tym has\u0142om, ni\u00f3s\u0142 Staszic o\u015bwiaty kaganiec przed narodem i pozostawi\u0142 tyle cennych poucze\u0144, \u017ce jego pisma ju\u017c niejednokrotnie by\u0142y wydawane, popularyzowane, aby jak najszersze sfery mog\u0142y zapozna\u0107 si\u0119 z p\u0142odami ducha najwybitniejszego m\u0119\u017ca stanu u schy\u0142ku XVIII i na pocz\u0105tku XIX wieku.<\/p>\n

W roku jubileuszowym, gdy sto lat up\u0142yn\u0119\u0142o od zgonu tak bardzo zas\u0142u\u017conego obywatela kraju, istnieje szczeg\u00f3lny pow\u00f3d, aby jego my\u015bli sta\u0142y si\u0119 dost\u0119pne szerokim warstwom spo\u0142ecznym. Tym wi\u0119cej staje si\u0119 to wskazane i po\u017c\u0105dane, \u017ce nauki Staszica, zawarte w jego ksi\u0119gach, prawie nic nie straci\u0142y na swym znaczeniu i \u017cywotno\u015bci. Lubelski Komitet Staszicowski obchodu setnej rocznicy zgonu wzi\u0105\u0142 sobie za cel og\u0142oszenie drukiem monografii o\u015bwietlaj\u0105cych dzia\u0142alno\u015b\u0107 Staszica. Poniewa\u017c w\u015br\u00f3d jego uwag znajduj\u0105 si\u0119 niezmiernie cenne spostrze\u017cenia co do kwestii \u017cydowskiej, uwa\u017camy przeto za stosowne, a nawet ze wszech miar za wskazane, zapoznanie dzisiejszych czytelnik\u00f3w z tym, co Stanis\u0142aw Staszic pisa\u0142 o \u017cydach1 i kwestii \u017cydowskiej, nale\u017c\u0105cej ju\u017c za jego czas\u00f3w do bardzo \u017cywotnej i niepokoj\u0105cej opini\u0119 spo\u0142eczn\u0105 w Polsce.<\/p>\n

Uwagi Staszica o \u017cydach, zawarte w dw\u00f3ch oddzielnych artyku\u0142ach, znajduj\u0105cych si\u0119 w zbiorowym wydaniu jego pism, poprzedzamy wiadomo\u015bciami biograficznymi i o\u015bwietleniem kwestii \u017cydowskiej w Polsce w epoce staszicowskiej.<\/p>\n

Ks. J\u00f3zef Kruszy\u0144ski<\/p>\n

 <\/p>\n

Nota o autorze<\/strong><\/p>\n

Ks. J\u00f3zef Kruszy\u0144ski (1877-1953)
\nRektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w latach 1925-1933<\/p>\n

By\u0142 si\u00f3dmym dzieckiem Franciszka i Konstancji z Doma\u0144skich, rolnik\u00f3w na pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu morgach w kolonii Poraj gminy Parzniewice, parafii Bogdan\u00f3w w powiecie piotrkowskim. Warunki w domu by\u0142y ci\u0119\u017ckie, skoro 3 siostry i 2 braci zmar\u0142o na gru\u017alic\u0119. 11-letni J\u00f3zef zapisa\u0142 si\u0119 do szko\u0142y w Bogdanowie, potem w Parzniewicach uczy\u0142 go Litwin V. Dajlido. Materia\u0142 nauczania 3 i 4 klasy gimnazjum opracowa\u0142 prywatnie i uzyska\u0142 tzw. \u015bwiadectwo \u201eaptekarskie\u201d wystarczaj\u0105ce do zapisu w Seminarium Duchownym, czego dokona\u0142 w czerwcu 1894 r. W 1899 wys\u0142ano go do Akademii w Petersburgu, gdzie uzyska\u0142 \u015bwi\u0119cenia diakonatu, a w 1903 r. w ko\u015bciele \u015bw. Katarzyny \u015bwi\u0119cenia kap\u0142a\u0144skie. Ju\u017c w seminarium uczy\u0142 si\u0119 j\u0119zyk\u00f3w: niemieckiego, w\u0142oskiego i francuskiego. W Akademii jako samouk uczy\u0142 si\u0119 j\u0119zyka perskiego, z czym si\u0119 ukrywa\u0142, ale pasj\u0105 jego sta\u0142 si\u0119 hebrajski, kt\u00f3rego uczy\u0142 s\u0142ynny, maj\u0105cy wp\u0142yw na student\u00f3w ks. Justyn Pranajtis (1917). Kruszy\u0144ski zanotowa\u0142, \u017ce za post\u0119py w hebrajskim uzyska\u0142 pochwa\u0142\u0119 Pranajtisa i podziw koleg\u00f3w. Po dziewi\u0119ciu latach wr\u00f3ci\u0142 do Kr\u00f3lestwa, w sierpniu 1903 r. zosta\u0142 prefektem w Seminarium we W\u0142oc\u0142awku i zacz\u0105\u0142 si\u0119 uczy\u0107 angielskiego. W 1905 r. by\u0142 w Londynie, studiowa\u0142 zabytki archeologiczne w muzeum po 6 godzin dziennie. Tu u\u015bwiadomi\u0142 sobie \u201ezami\u0142owanie naukowe\u201d, cho\u0107 d\u0142ugo nie wiedzia\u0142 \u201ejak je zu\u017cy\u0107, od czego zacz\u0105\u0107\u201d. W \u201eWiadomo\u015bciach Pasterskich\u201d redagowanych przez ks. M. Fulmana, publikowa\u0142 swe prace pod pseudonimem Abel Nahbi. Dalszym wyjazdom na przeszkodzie sta\u0142 brak pieni\u0119dzy, cho\u0107 uzyska\u0142 uposa\u017cenie wikariusza wynosz\u0105ce 150 rs z parafii Bronis\u0142aw i Blizanow z obowi\u0105zkiem cz\u0119\u015bciowego odrabiania tej sumy. W maju 1906 r. ukaza\u0142a si\u0119 jego pierwsza ksi\u0105\u017cka: Komentarz do ewangelii \u015bw. Marka. Teraz masowo wysy\u0142a\u0142 prace do czasopism, w tym do najwa\u017cniejszego w Kr\u00f3lestwie tj.: \u201ePrzegl\u0105du Katolickiego\u201d. W 1907 r. byt w Aleksandrii, na Krecie, dotar\u0142 do Bejrutu, st\u0105d do Damaszku, Palestyny, Neapolu, Rzymu i Padwy. W latach 1909-1923 prowadzi\u0142 biuletyn naukowy w Ateneum Kap\u0142a\u0144skim, w tym specjalny dzia\u0142: \u201eOrientalia\u201d. Szacowa\u0142 publikacje z lat 1909-1913 na 5 tom\u00f3w po 500 ss. Opublikowa\u0142 po dwa wydania Starego i Nowego Testamentu jako podr\u0119czniki dla szk\u00f3\u0142 \u015brednich. W 1911 r. zwiedza\u0142: Wiede\u0144, Budapeszt, Zagrzeb, Mostar, Sarajewo, Dalmacj\u0119, Saloniki, Korynt, Ateny i Konstantynopol.<\/p>\n

W czasie I wojny \u015bwiatowej bez skutku pr\u00f3bowa\u0142 zosta\u0107 kapelanem wojskowym. Pisa\u0142 nawet broszury o tematyce hagiograficznej, np. o A. Boboli. W \u201eGazecie Kujawskiej\u201d odcinkami opublikowa\u0142 powie\u015b\u0107 Marychna. W czasie I wojny \u015bwiatowej by\u0142 z wyboru cz\u0142onkiem Rady Miejskiej we W\u0142oc\u0142awku. W latach 1917-1922 by\u0142 kierownikiem Ksi\u0119garni Powszechnej i Drukarni Diecezjalnej oraz wysy\u0142a\u0142 teksty do \u201eWiary i \u017bycia\u201d, do \u201eS\u0142owa Kujawskiego\u201d. Opracowywa\u0142 kalendarze np. Kalendarz Rady Opieku\u0144czej za lata 1917-1919 r. Minister WRiOP mianowa\u0142 go inspektorem skaut\u00f3w na okr\u0119g w\u0142oc\u0142awski. Uczy\u0142 religii, \u0142aciny i historii w \u017ce\u0144skim gimnazjum we W\u0142oc\u0142awku.<\/p>\n

Od wrze\u015bnia 1923 r. zosta\u0142 wyk\u0142adowc\u0105 w Uniwersytecie Lubelskim. Od listopada do lutego r. akad. 1923\/24 mieszka\u0142 w nie zamykanej sali wyk\u0142adowej. Prac\u0119 habilitacyjn\u0105 pisa\u0142 pod kierunkiem ks. J. Archutowskiego profesora UJ. 12 XI 1924 r. uzyska\u0142 habilitacj\u0119 za ca\u0142o\u015b\u0107 pracy naukowej. 8 I 1925 r. Ministerstwo WRiOP zatwierdzi\u0142o wniosek Rady Wydzia\u0142u o mianowanie go docentem Studium Biblijnego na UJ.<\/p>\n

17 IV 1925 r. bp Czes\u0142aw Soko\u0142owski zrzekaj\u0105c si\u0119 funkcji rektora KUL, proponowa\u0142 nast\u0119pc\u0105 Kruszy\u0144skiego. W 2 miesi\u0105ce potem Rada Biskupia do spraw KUL postanowi\u0142a powo\u0142a\u0107 go na stanowisko rektora. Bp Marian Fulman 20 VI 1925 r. pisa\u0142 do Ministerstwa WRiOP o wyborze Kruszy\u0144skiego autora wielu dzie\u0142 biblijnych w j\u0119zyku polskim wydanych na rektora uczelni. Sam elekt zanotowa\u0142, \u017ce oczekuje si\u0119, i\u017c wyp\u0142ata pensji b\u0119dzie si\u0119 odbywa\u0142a bardziej regularnie raz na miesi\u0105c, a nie w odst\u0119pach tygodniowych.<\/p>\n

Nowy rektor mia\u0142 ogromnie za\u017cy\u0142e kontakty z wielu wp\u0142ywowymi lud\u017ami, w tym z lud\u017ami maj\u0119tnymi. 10 VIII 1925 r. w Poznaniu u rejenta podpisano akt Fundacji Potulickiej, tj. zapis 6000 ha gruntu hr. Anieli Potulickiej dla KUL. Minister kolei \u201e\u0141yszka\u201d przes\u0142a\u0142 mu darmowy bilet 3-miesi\u0119czny na wszystkie poci\u0105gi. Kanclerz bp Fulman za po\u015brednictwem nuncjusza Lauriego uzyska\u0142 dla Kruszy\u0144skiego tytu\u0142 doktorski, gdy\u017c w Petersburgu, gdzie ko\u0144czy\u0142 studia, wyj\u0105tkowo udzielano tytu\u0142u doktorskiego. Kruszy\u0144ski za\u015b stopniowo uzyskiwa\u0142 prawa pa\u0144stwowe dla Uczelni. 27 II 1927 r. Ministerstwo WRiOP powo\u0142a\u0142o rz\u0105dow\u0105 komisj\u0119 egzaminacyjn\u0105 dla student\u00f3w Wydzia\u0142u Prawa i Nauk Ekonomicznych. 30 V 1927 r. absolutoria na Wydziale Nauk Humanistycznych zr\u00f3wnano z magisteriami na innych uniwersytetach. 2 III 1928 r. ukaza\u0142 si\u0119 dekret zatwierdzaj\u0105cy statut Uniwersytetu.<\/p>\n

By\u0142y te\u017c i g\u0142osy przeciwne rektorowi. 9 X 1928 r. Senat skierowa\u0142 pismo do kanclerza, i\u017c z 17 profesor\u00f3w, kt\u00f3rzy odeszli, 12 przesz\u0142o na uniwersytety pa\u0144stwowe. 24 VIII 1931 r. na posiedzeniu Rady Episkopatu do spraw Uniwersytetu w 4 punkcie zapisano, i\u017c rektor po 6 latach, ze wzgl\u0119du na stan zdrowia prosi o nast\u0119pc\u0119. Sam rektor w pami\u0119tniku nieco inaczej ocenia\u0142 t\u0119 kwesti\u0119: Jedne tylko by\u0142a rzecz przykra: gdy uniwersytet znajdowa\u0142 si\u0119 bez praw… nikt nie wyci\u0105ga\u0142 r\u0119ki po krzes\u0142o rektorskie. Kanclerz Fulman 4 IX 1933 r. pisa\u0142 do Ministra WRiOP, \u017ce Kruszy\u0144ski z\u0142o\u017cy\u0142 Stolicy Apostolskiej rezygnacj\u0119 ze stanowiska zajmowanego i rezygnacja ta zosta\u0142a przyj\u0119ta. Ust\u0119puj\u0105c z rektorstwa przekaza\u0142 biskupowi czek na 53 000 z\u0142 zbierane na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a akademickiego. W 1936 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano do u\u017cytku, cho\u0107 jak zaznaczy\u0142 Kruszy\u0144ski: Nikt nie wiedzia\u0142 o zbieraniu pieni\u0119dzy na ten cel. Po odej\u015bciu z rektoratu zaj\u0105\u0142 si\u0119 t\u0142umaczeniem ksi\u0105g hebrajskich Pisma \u015bw. na j\u0119zyk polski. Przet\u0142umaczy\u0142 blisko 14 ksi\u0105g. Marzy\u0142 o wydaniu Starego Testamentu w sze\u015bciu tomach.<\/p>\n

Wojna przerwa\u0142a systematyczn\u0105 prac\u0119. 11 XI 1939 r. zosta\u0142 osadzony w wi\u0119zieniu na Zamku Lubelskim w grupie 18 duchownych. 27 XI 1939 r. bra\u0142 udzia\u0142 w parodii procesu wobec biskupa lubelskiego Fulmana. 19 IV 1940 r. zosta\u0142 zwolniony. Przez p\u00f3\u0142 roku korzysta\u0142 z go\u015bciny Brunona Vettera by\u0142ego studenta Uniwersytetu, w\u0142a\u015bciciela Jab\u0142onnej. Bp Fulman internowany w Nowym S\u0105czu mianowa\u0142 Kruszy\u0144skiego wikariuszem generalnym i by\u0142 nim w okresie 20 XI 1940 24 IX 1945. Urz\u0119dowa\u0142 przy ko\u015bciele Powizytkowskim przy ul. Narutowicza. Na ten czas przypada pierwsze powstanie zbrojne w Europie przeciw panowaniu Niemc\u00f3w na Zamojszczy\u017anie. Kiedy do obozu na Majdanku zacz\u0119to zwozi\u0107 ludno\u015b\u0107 z Zamojszczyzny, Kruszy\u0144ski 31 VII 1943 r. wystosowa\u0142 memoria\u0142 do gubernatora lubelskiego dr. R. Wendlera, w kt\u00f3rym pisa\u0142 o prze\u015bladowaniu niemieckim ludno\u015bci w regionie Zamojskim, m.in. o zamkni\u0119ciu 41. ko\u015bcio\u0142\u00f3w, o ludno\u015bci zmuszanej przez Niemc\u00f3w do krwawej obrony.<\/p>\n

Kruszy\u0144ski by\u0142 cz\u0142owiekiem nauki. Niemal samotnie tworzy\u0142 o\u015brodek bada\u0144 biblijnych w tworz\u0105cym si\u0119 uniwersytecie. Owocem tych bada\u0144 by\u0142o ponad 100 rozpraw naukowych i ponad 1000 artyku\u0142\u00f3w i recenzji. Jeszcze 5 VI 1945 r. na sesji Senatu wybrano go honorowym profesorem Wydzia\u0142u Teologicznego. W marcu 1953 r. uczniowie zorganizowali mu jubileusz 50-lecia kap\u0142a\u0144stwa we W\u0142oc\u0142awku. Zmar\u0142 we W\u0142oc\u0142awku 10 VIII 1953 r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ks. J\u00f3zef Kruszy\u0144ski by\u0142 jednym z najwi\u0119kszych znawc\u00f3w problematyki \u017cydowskiej w mi\u0119dzywojennej Polsce. Jego publikacje na ten temat to m.in.: \u017bydzi i kwestia \u017cydowska, W\u0142oc\u0142awek 1920; D\u0105\u017cenia \u017cyd\u00f3w w dobie obecnej, W\u0142oc\u0142awek 1921; Polityka \u017cydowska, W\u0142oc\u0142awek 1921; \u017bargon \u017cydowski, W\u0142oc\u0142awek 1921; O narodowy j\u0119zyk \u017cyd\u00f3w, W\u0142oc\u0142awek 1921; \u017bydzi a Polska, Pozna\u0144 1921; Religia \u017cyd\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych, W\u0142oc\u0142awek 1923; Rola \u015bwiatowa \u017cydostwa, W\u0142oc\u0142awek 1923; Dlaczego wyst\u0119puj\u0119 przeciwko \u017cydom?, Kielce 1923; Niebezpiecze\u0144stwo \u017cydowskie, W\u0142oc\u0142awek 1923; Antysemityzm, Antyjudaizm, Antygoizm, W\u0142oc\u0142awek 1924, \u017bydzi a \u015bwiat chrze\u015bcija\u0144ski, W\u0142oc\u0142awek 1924; Stanis\u0142aw Staszic a kwestia \u017cydowska, Lublin 1925; Talmud co zawiera i co naucza, Lublin 1925.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ks. J\u00f3zef Kruszy\u0144ski, rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w latach 1925-1933 \u2014 autor wielu opracowa\u0144 dotycz\u0105cych tematyki \u017cydowskiej tym razem prezentuje czytelnikowi, co w tej kwestii mia\u0142 do powiedzenia ks. Stanis\u0142aw Staszic. Poniewa\u017c w\u015br\u00f3d jego uwag znajduj\u0105 si\u0119 niezwykle trafne spostrze\u017cenia, warto zapozna\u0107 si\u0119 z tym, co ju\u017c w epoce staszicowskiej niepokoi\u0142o opini\u0119 publiczn\u0105.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":647,"template":"","meta":{"_kadence_starter_templates_imported_post":false,"_kad_post_transparent":"default","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"default","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"default","_kad_post_vertical_padding":"default","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false},"product_brand":[],"product_cat":[41,20],"product_tag":[],"class_list":["post-695","product","type-product","status-publish","has-post-thumbnail","product_cat-wszystkie-ksiazki","product_cat-zydzi-judaizm","first","instock","shipping-taxable","purchasable","product-type-simple","entry","content-bg","loop-entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/product\/695","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/product"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/product"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/647"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=695"}],"wp:term":[{"taxonomy":"product_brand","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fproduct_brand&post=695"},{"taxonomy":"product_cat","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fproduct_cat&post=695"},{"taxonomy":"product_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ostoja.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fproduct_tag&post=695"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}